اگر روزی صنعت در ایران پا بگیرد...
| ادوارد پولاک
یاکوب ادوارد پولاک، پزشک یهودی اهل اتریش بود که همراه با شش استاد اتریشی دیگر، به دعوت امیرکبیر، برای تدریس به ایران آمد. او پزشک مخصوص ناصرالدین شاه بود و پس از ده سال اقامت در ایران به اتریش بازگشت. او با نوشتن کتابهای در زمینهی تشریح، جراحی چشم، و راهنمای طب نظامی برای بیماریهای نظامیان ایرانی، خدمات شایانی در زمینهی پزشکی نوین انجام داد. «ایران و ایرانیان» سفرنامهی پولاک است که بخشهایی از آن را در زیر میخوانید:
ایران فعلی به آن اندازه بزرگ نیست که روزگاری شاه به کوروش جوان میگفت: «قلمرو سلطنت پدران من از جنوب تا آن نواحی گسترده است که حرارت، آنجا را غیرمسکون کرده است و از جانب شمال تا سرزمینهایی است که یخبندان همه جا را فسرده است، آنچه در این بین قرار دارد مقهور ساتراپها، دوستان و یاران برادر من است». اما معهذا ایرانیان بدان میبالند که کشورشان همه نوع آبوهوایی را در بر میگیرد، از گرم استوایی تا یخبندان شمالی و این مطلب در جملهی «ایران هفت اقلیم دارد» بیان میشود.
از آنجا که این سرزمین از اطراف با کوههای بلند احاطه شده این امکان بهوجود آمده است که بتوان پس از صرف ساعتهای معدودی از سرزمین گرمی که در آن خرما میروید به ارتفاعاتی رسید که در پرتگاههای آن همواره برف وجود دارد، یا میتوان به درههایی رفت که فقط پای چادرنشینان در ماههای تابستان ممکن است بدانجا برسد و بس. بیابانها و صحاری ایران به آفريقا میماند و قسمتهای کمارتفاع آن در ساحل خزر از نظر قدرت بارآوری و تنوع نباتات به سرزمین حاصلخیز هندوستان شبیه است، بعضی از درههای دلکش ایران از نظر زیبایی از کشمیر که اینهمه در وصفش سخن گفتهاند پیشی میگیرد، در حالیکه خوزستان و لار آدمی را به یاد عربستان میاندازد.
از برکت این ویژگیهاست است که ایران در محدودهی خود تمام محصولات جنوبی و شمالی را از خرما و موز تا گیاهانی که در سرما و یخ همیشگی میرویند یکجا جمع کرده است و به عبارت بهتر میتواند بکند. این کشور، که از نظر جنگل فقیر است، باز در ولايات ساحلی خزر دارای اقاقی، بلوط، آلش، انواع سرو و غیره است، آن هم با عظمتی کمنظیر که میتواند چوب لازم را برای کشتیسازیهای بزرگ تأمین کند؛ به همین ترتیب هم ذخائر غيرقابل تخمین زغال و آهن و مس آن در انتظار روزی ماندهاند که استخراج شوند و صنایع عظیمی را پایه گذارند و پشتکار و هنرمندی کارگر ایرانی را به منصهی بروز برسانند. یکی از دیپلماتهای فرانسوی با پی بردن به این حقایق حتی ناگزیر از بیان این مطلب شد که: «اگر روزی صنعت در ایران پا بگیرد نه تنها واردات از اروپا به صفر میرسد بلکه با توجه به نیروی کار ارزان موجود، بعید نیست که محصولات ایران در بازارهای اروپا با موفقیت به رقابت با دیگران برخیزد».
در مجموع، این ملّت دچار بیآبی است؛ زیرا کوههای بلند مانع نزول برف و باران میشود، تنها اهالی با تقسیم نهرها و تعبیه کاریزها و جویها میتوانند مقدار کافی آب برای آبیاری تأمین کنند و بدین ترتیب در دشتها با وجود آنکه اغلب هشت ماه تمام در آنجا بارندگی نمیشود کمآبی نیست بلکه کاستی در حمایت کافی از زارعان، در برابر دخالت قدرتمندان مشاهده میشود.
✅ @karkhone