ونزوئلا؛ وقتی عدالت توزیعی بدون عدالت تولیدی تنها ماند۱.
ونزوئلای قبل از انقلاب بولیواری؛ فقر مطلق برای اکثریت قبل از هوگو چاوز، ونزوئلا کشور فقیری نبود، اما مردمش فقیر بودند.
فقر مطلق گسترده بود، حاشیهنشینی میلیونی وجود داشت، بیسوادی و نبود بهداشت پایه بخش بزرگی از جامعه را دربر گرفته بود. ثروت نفتی وجود داشت، اما این ثروت مستقیماً از ونزوئلا خارج میشد و به زندگی اکثریت مردم نمیرسید. نفت عمدتاً در دست شرکتهای خارجی وابسته به آمریکا و طبقهای محدود از نخبگان سیاسی و اقتصادی بود.
در آن دوره، از «ثبات اقتصادی» صحبت میشد، اما این ثبات فقط برای کسانی معنا داشت که از قبل فقیر نبودند و مشغول ترانسفر نفت و عواید آن به سیستم سرمایه داری غربی بودند.
۲
. انقلاب بولیواری؛ ملی شدن صنعت نفتظهور هوگو چاوز این وضعیت را به چالش کشید. او نفت را ملی کرد و جلوی خروج مستقیم درآمدهای نفتی از کشور را گرفت. برای اولین بار، درآمد نفت به شکل گسترده وارد زندگی مردم عادی شد. نتیجه این سیاستها کاهش فقر مطلق، گسترش آموزش، توسعه خدمات درمانی و افزایش دسترسی اقشار محروم به حداقلهای زندگی بود.
مهمتر از همه، میلیونها نفر که پیش از آن عملاً بیرون از اقتصاد مصرفی بودند، برای نخستین بار به طبقه متوسط و مصرفکننده تبدیل شدند. کسانی که پیشتر دسترسی به مواد شوینده، بهداشت فردی، غذای روتین یا درمان منظم نداشتند، حالا متقاضی کالا و خدمات شدند. این تغییر نه نشانه فساد دولت بود و نه اسراف و مصرف زدگی ملت؛ بلکه نشانه ی انسانی شدن زندگی و مصرف بود.
تورمی که در این مرحله پدیدار شد، در درجه اول ناشی از افزایش تقاضای طبقات محروم بود. در اقتصاد، این پدیده شناختهشده است: وقتی درآمد توزیع میشود و تقاضا بالا میرود، بدون آنکه عرضه همزمان رشد کند، فشار تورمی ایجاد میشود. مشکل اصلی از جایی آغاز شد که مصرف افزایش یافت، اما تولید داخلی همپای آن رشد نکرد.
۳
. مشکل از کجا آغاز شد؟چاوز و پس از او مادورو توانستند عدالت توزیعی برقرار کنند، اما در ایجاد عدالت تولیدی موفق نبودند. توسعه صنعتی، تقویت زنجیرههای تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات بهطور کافی پیش نرفت. این ناتوانی فقط نتیجه یک خطای مدیریتی ساده نبود، بلکه در بستری از فشارهای خارجی و تحریم ها و کارشکنی های هدفمند آمریکایی شکل گرفت.
۴.
نقش آمریکا:
آمریکا از همان زمان ملی شدن نفت در تقابل با دولت ونزوئلا قرار داشت. ونزوئلا بزرگترین ذخایر نفتی دنیا را دارد و آمریکا و کانادا و شرکت های غربی مستقر در آمریکای لاتین، به آن به عنوان نزدیک ترین و بی چالش ترین منبع نفتی بدون هزینه های کلان انتقال می نگریستند. بنابراین ملی شدن نفت ونزوئلا در تقابل مستقیم با منافع غرب قرار داشت.
آمریکا شروع کرد به تحریم های کاملا هدفمند برای به شکست کشاندن انقلاب بولیواری؛ محدودیتها و تحریمهای اعمال شده دسترسی این کشور به سرمایه، فناوری، قطعات صنعتی و بازارهای جهانی را دشوار کرد. در چنین شرایطی، توسعه صنعتی و پشتیبانی ساختاری از عدالت توزیعی با موانع جدی روبهرو شد و اقتصاد به واردات وابسته ماند.
با تشدید فشار تحریمها نیز واردات مختل شد، کمبود کالا بهوجود آمد، دولت برای جبران کسریها به چاپ پول روی آورد و تورم به
ابرتورم تبدیل شد. فروپاشی اقتصادی نه به این دلیل بود که فقرا بیش از حد مصرف کردند یا عدالت ذاتاً اشتباه بود، بلکه به این دلیل رخ داد که عدالت توزیعی بدون پشتوانه تولیدی و صنعتی رها شد. چیزی که آمریکا آن را مهندسی کرد.
در جمعبندی میتوان گفت چاوز و مادورو فقر مطلق را کاهش دادند، نفت را به مردم بازگرداندند و عدالت توزیعی را برقرار کردند، اما در ساختن یک
اقتصاد تولیدیِ مقاوم که بتواند این عدالت را در برابر فشار خارجی حفظ کند، شکست خوردند. ونزوئلا قربانی عدالت نشد؛ قربانی عدالتِ تنها مانده شد.
#رضا_شیبانی
@zahrdaroo