✳️ نخل محرم
شیء نمادین مهمی به نام نخل در روز عاشورا در مناطق مختلف ایران بویژه در مناطق کویری در عزای امام حسین [ع] توسط دسته‌های عزاداری به دوش کشیده میشود. این شیء اتاقکی است چوبی و تابوت‌واره که به آن نخلِ محرم، نخلِ عاشورا، نخلِ عزا، نخلِ ماتم، نخلِ تابوت و نخلِ شهیدان هم می‌گویند. این نخل در دههٔ اوّل محرم و در دو سه روز پیش از تاسوعا توسط نخل‌بند یا نخل‌آرا آذین‌بندی (بسته) میشود، که گاه این وظیفه به طور موروثی به یک خانواده تعلق دارد. نخل پس از تزیین و سیاه پوش شدن در روز عاشورا با آداب خاصی در حسینیه‌ها، میدان‌های شهر، گذرها و محله‌ها گردانده میشود. دسته‌های سینه‌زن و زنجیرزن نیز همراه با آن حرکت می‌کنند. حمل آن توسط مردانی قوی هیکل صورت می‌گیرد. تا چندی پیش مراسم نخل‌گردانی در محله‌هایی چون چاله‌حصار، تجریش، امامزاده یحیی و چیذر طی عاشورای حسینی صورت می‌گرفت. در بسیاری دیگر از شهرهای ایران نیز این مراسم انجام میشود مثلِ سمنان، کاشان، زواره، نایین، یزد، تفت و ابیانه.
به باور پرویز تناولی، صفویان که به محبوبیت و جایگاه ویژه سَرو در فرهنگ ایرانی واقف بودند، سعی کردند از آن در استقرار مذهب تشیع در ایران بهره‌برداری کنند. به همین منظور، از آن به عنوان یک نماد در مراسم عزاداری امام حسین [ع] بهره جستند. یعنی نوعی سَروِ کوچک و فلزی را که عَلَم نامیده می‌شد با نام خدا و پیغمبر و اهلِ بیتِ او مُشَبَّک نموده و آن را جلو دسته‌های سینه‌زنی به حرکت در‌می‌آوردند. نوع دیگری از آن را نیز که از چوب ساخته می شد، نخل خواندند (۱۳۷۹: ۵۴). درخصوص جایگزینی نام نخل با سَرو هم، نامبرده به ترکیب دو نماد ملی ایرانی و عربی (سرو و نخل) از سوی صفویان اشاره می‌کند که با قرار دادن دو سَرو در مقابلِ هم و پوشاندن کل مجموعه با پارچه‌های سیاه و سبز، بینندگان را به یادِ خیمه آل حسین می‌اندازد. این خیمه هرچند هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد و در واقع چیزی جز سَروهای ایستاده نیست، نام نخل را بر خود دارد (همانجا). نخل یا عَلَم در مراسمِ تابوت‌گردانی یا نخل‌گردانی نمادی از تابوتِ سیاوش است. نشانه‌های دیگری از همسانی نخل‌گردانی با آیینِ سوگِ سیاوش می‌توان یافت. مثلا در حدود ۱۰۰ سال پیش، هنگام اجرای این مراسم، پیشاپیشِ نخل، اسبی سیاه حرکت داده می‌شد. این اسب همان است که در همه آیین‌ها و مناسکِ مربوط به سیاوشان وجود دارد. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که آیینِ نخل گردانی همان آیینِ سیاوشان است. درباره سیاوش به عنوان خداگیاه در مبحث پَرسیاوش به تفصیل سخن گفتیم (نک: فصل گیاهان اسطوره‌ای). اما در اینجا شاهد تجلی یکی دیگر از نمادهای سیاوش به صورت درخت هستیم. هرچند، چنان چه گفته شد، برخلاف نام این مراسم نخل‌گردانی)، این آیین، در واقع، سَروگردانی است و آراستنِ آن با انواع پارچه‌ها و قفل و آینه، هم به تقدسِ درخت اشاره دارد و هم یادآور تابوت سیاوش است.
❇️ مردم‌گیاه، گیاهانِ آیینی در فرهنگ و فولکلور ایران؛ دکتر پیمان متین؛ فرهامه؛ ۱۳۹۲: ۱۴۱ تا ۱۴۲.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
شیء نمادین مهمی به نام نخل در روز عاشورا در مناطق مختلف ایران بویژه در مناطق کویری در عزای امام حسین [ع] توسط دسته‌های عزاداری به دوش کشیده میشود. این شیء اتاقکی است چوبی و تابوت‌واره که به آن نخلِ محرم، نخلِ عاشورا، نخلِ عزا، نخلِ ماتم، نخلِ تابوت و نخلِ شهیدان هم می‌گویند. این نخل در دههٔ اوّل محرم و در دو سه روز پیش از تاسوعا توسط نخل‌بند یا نخل‌آرا آذین‌بندی (بسته) میشود، که گاه این وظیفه به طور موروثی به یک خانواده تعلق دارد. نخل پس از تزیین و سیاه پوش شدن در روز عاشورا با آداب خاصی در حسینیه‌ها، میدان‌های شهر، گذرها و محله‌ها گردانده میشود. دسته‌های سینه‌زن و زنجیرزن نیز همراه با آن حرکت می‌کنند. حمل آن توسط مردانی قوی هیکل صورت می‌گیرد. تا چندی پیش مراسم نخل‌گردانی در محله‌هایی چون چاله‌حصار، تجریش، امامزاده یحیی و چیذر طی عاشورای حسینی صورت می‌گرفت. در بسیاری دیگر از شهرهای ایران نیز این مراسم انجام میشود مثلِ سمنان، کاشان، زواره، نایین، یزد، تفت و ابیانه.
به باور پرویز تناولی، صفویان که به محبوبیت و جایگاه ویژه سَرو در فرهنگ ایرانی واقف بودند، سعی کردند از آن در استقرار مذهب تشیع در ایران بهره‌برداری کنند. به همین منظور، از آن به عنوان یک نماد در مراسم عزاداری امام حسین [ع] بهره جستند. یعنی نوعی سَروِ کوچک و فلزی را که عَلَم نامیده می‌شد با نام خدا و پیغمبر و اهلِ بیتِ او مُشَبَّک نموده و آن را جلو دسته‌های سینه‌زنی به حرکت در‌می‌آوردند. نوع دیگری از آن را نیز که از چوب ساخته می شد، نخل خواندند (۱۳۷۹: ۵۴). درخصوص جایگزینی نام نخل با سَرو هم، نامبرده به ترکیب دو نماد ملی ایرانی و عربی (سرو و نخل) از سوی صفویان اشاره می‌کند که با قرار دادن دو سَرو در مقابلِ هم و پوشاندن کل مجموعه با پارچه‌های سیاه و سبز، بینندگان را به یادِ خیمه آل حسین می‌اندازد. این خیمه هرچند هیچ شباهتی به درخت نخل ندارد و در واقع چیزی جز سَروهای ایستاده نیست، نام نخل را بر خود دارد (همانجا). نخل یا عَلَم در مراسمِ تابوت‌گردانی یا نخل‌گردانی نمادی از تابوتِ سیاوش است. نشانه‌های دیگری از همسانی نخل‌گردانی با آیینِ سوگِ سیاوش می‌توان یافت. مثلا در حدود ۱۰۰ سال پیش، هنگام اجرای این مراسم، پیشاپیشِ نخل، اسبی سیاه حرکت داده می‌شد. این اسب همان است که در همه آیین‌ها و مناسکِ مربوط به سیاوشان وجود دارد. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که آیینِ نخل گردانی همان آیینِ سیاوشان است. درباره سیاوش به عنوان خداگیاه در مبحث پَرسیاوش به تفصیل سخن گفتیم (نک: فصل گیاهان اسطوره‌ای). اما در اینجا شاهد تجلی یکی دیگر از نمادهای سیاوش به صورت درخت هستیم. هرچند، چنان چه گفته شد، برخلاف نام این مراسم نخل‌گردانی)، این آیین، در واقع، سَروگردانی است و آراستنِ آن با انواع پارچه‌ها و قفل و آینه، هم به تقدسِ درخت اشاره دارد و هم یادآور تابوت سیاوش است.
❇️ مردم‌گیاه، گیاهانِ آیینی در فرهنگ و فولکلور ایران؛ دکتر پیمان متین؛ فرهامه؛ ۱۳۹۲: ۱۴۱ تا ۱۴۲.
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment