پسوندِ ِ«انه»، درمعنیِ «سهم» و «حقِّ»
پژوهش در وندهای زبانِ فارسی و کارکردها و ساختارهای گوناگونشان بسیار جذّاب است. یکی از پسوندهای زایای زبان فارسی «انه» است. این پسوند به اسم (ساده، مشتق و مرکب)، صفت، قید یا بن مضارع میپیوندد و صفتِ فاعلی (روانه)، صفت و قید درمعنای قابلیّت (شاهانه و مهترانه)، صفت و قیدِ مفید معنای مشباهت (احمقانه)، اسم زمان (روزانه) و... میسازد. در نمونههایی که یافتهایم، «انه» به انواعِ واژههای فارسی یا عربی و گاه ترکی پیوستهاست.
یکی از کارکردهای «انه» ساختِ واژههایی است که برای تعیین سهم یا حقّالسهمِ (گاه حقّ زورِ!) افراد بهکارمیرود؛ نمونه را واژهٔ خوشساخت و آسانفهمِ «کارانه» (بهمعنای وجهی است که در ازای انجامِ کاری به کارمندان و حقوقبگیران پرداختمیشود)؛ یا «شکرانه» که در این عبارت از اسرارالتوحید، درمعنای «هدیه بهنشانهٔ سپاسگزاری» آمده:
«مادر هم، عِقدی بیاورد بهقیمت شصتدینار، و پیراهن برداشت و هردو این شکرانهها پیشِ ما نهادند*».
برخی از واژههایی که با این ساختار ساختهشده (و در زبانِ روزمره نیز بسیار پرکاربرد است) گرچه امروزی مینماید، اما در متونِ کلاسیکِ زبانِ فارسی پیشینهدارد. فیالمثل «شاگردانه» در قابوسنامه (ق ۵) و «عیدانه» (در معنای عیدی) در غزلیات شمس آمدهاست.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز چندین واژه را مصوّبکرده که در خلقِ آنها از همین الگوی ساختواژهای بهرهگرفتهشدهاست. ازجمله، «پژوهانه» (حقّالتّحقیق)، «درصدانه» (پورسانتاژ)، «دیرانه» (جریمهٔ دیرکرد) و «یارانه» (سوبسید، که گویا پیشنهاد استاد خرمشاهی بوده).
گفتنی است، مولوی واژهٔ اخیر را چندینبار، البته درمعنای «دوستانه» و «همدلانه» بهکاربرده، ازجمله:
دلا معنیِ بیقراری بگویم
بنه گوش، یارانه بشنو که یاری
مولوی همچنین، «حریفانه» را در معنای «دستخوشی که از قماربازان گیرند» بهکار برده:
ساقی آمد که حریفانه بده
گفتم اینک به گرو دستارم
و در شعرِ انوری «خموشانه» به معنای «حقّالسّکوت» یا «رشوه» آمده:
صدِ دگر به خموشانه میدهم رشوت
نه بهر من، ز برای خدای را زنهار
در شعرِ مولوی نیز همین واژه، البته صرفاً در معنای خاموشی و کوتاهشدهٔ «خاموشانه» (شرابی قوی که نوشندهٔ آن از گفتار بازمانَد)، آمدهاست:
«خموشید! خموشید! خموشانه بنوشید... ». و او خود جای دیگر گوید:
«ای داده خاموشانهای ما را تو از پیمانهای... ».
و در مقاماتِ جامیِ نظامیِ باخرزی نیز، واژههای «داروغگانه» (حقّ داروغگی) و «ضابطانه» (مالیاتی برسری که بهعنوانِ حقّالزحمهٔ ضابط از مردم اخذ میشد) بهکاررفتهاست.
در «فرهنگِ فارسیِ عامیانهٔ» استاد ابوالحسن نجفی، «حقّانه» در معنای «رشوه» و در «فرهنگِ بزرگ سخن» نیز به نقل از کتابِ «شرح زندگانیِ منِ» عبدالله مستوفی، «جریبانه» بهمعنای «مالیاتی که به یک جریب زمین تعلقمیگرفت» و نیز «قُلُقانه» در معنی «اِنعام» بهنقل از آثارِ استاد زندهیاد جعفرِ شهری(باف) آمدهاست.
* تمامیِ نمونهها (جز «حقّانه») بهنقل از «فرهنگِ بزرگِ سخن» (بهسرپرستی استاد دکتر حسنِ انوری).
@azgozashtevaaknoon@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan