✳️ لِکلِّ مقام ِ مقال:یعنی مناسبت کلام با مقتضیّات و فهم و درک مخاطب

❇️ لِکلِّ مقام ِ مقال:یعنی مناسبت کلام با مقتضیّات و فهم و درک مخاطب، یعنی بلاغت، یعنی:فصاحت،و این یکی از مختصّات کلام ادبی و فحل است؛زیرا کلام ادبی باید دل نشین باشد و بزرگان ادب گفتهاند :"آن چه  از دل برآيد لابد بر دل هم نشيند"؛وگر باژگونه شود یعنی به مقتضاي حال و مقام مستمع نباشد هرچند به زیور طبع آراسته شود،دل نشين و موثر نخواهد بود؛ چنان که نظامی عروضی در چهار مقاله در ستایش کلام فردوسی طوسی داد سخن سر می دهد که:

(( سخن را به آسمان علیّین برد و در عذوبت به ماءِ مَعین رسانید و کدام طبع را قدرت آن باشد که سخن بدین درجه رساند که او رسانیده است.))

یا "حکیم سخن شناس طوس"در معرفی همشهری سخندانش،"دقیقی طوسی" حقّ مطلب را به خوبی ادا می کند و می
گوید:

جوانی بیامد گشاده زبان
سخن گفتن خوب و طبع روان

یا:سعدی، مَلِک مُلک سخن،برای سخندانی این گونه حد و مرز تعیین می کند و می گوید:

(برحدیث من و حسن  تو نیفزود کس
حد همین است سخندانی و زیبایی را)

صادق هدایت در" بوف کور" ادعا می کند که فرشته ای آسمانی همواره بر او تأثیر گذاشته است تا بتواند دادِ سخن سر دهد به طوری که فهم بشر از
ادراک آن عاجز است؛اینه:

(( به یک نگاه کافی بود،برای این که آن فرشته ی آسمانی،آن دختر اثیری،تا آن جایی که که فهم بشر از ادراک آن عاجز است،تاثیر خودش را در من بگذارد.)) (هدایت،صادق،۱۳۳۱،ص:۱۷)

همو که"خواجه ی شیراز"قرن ها قبل تر
ادعا نموده بود:

صبحدم از عرش می آمد خروشی عقل گفت:
گویی قدسيان شعر حافظ از بر مي کنند

سعدی:

(گل همین پنج روز و شش باشد
وین" گلستان"همیشه خوش باشد)

یا:

(زمین به تیغ بلاغت گرفته ای سعدی
سپاس دار که جز فیض آسمانی نیست)

و یا سهرابِ شعرِ  معاصر بدین گونه به"روشنی کلام خود می نازد:

((حرف هایم،مثل یک تکه چمن روشن بود.))

فردوسی:

(پی افکندم از نظم کاخی بلند
کز باد و باران نیابد گزند)

رودکی:

(اینک شعری چنان که طاقت من بود
لفظ همی نیک و هم به معنی آسان)

یا شکسپیر ادعا می کند:

((از گزند داس دروگر وقت هیچ روینده را زنهار نیست/مگر ترانه ی من که در
روزگار نامده برجای می ماند.))

و اما همان طور که بدایت سخن گفتیم
اگر کلام باژگونه شود چه پیش خواهد آمد؟ یقیناً از عهده ی انتقال معنی به صورت عاجز خواهدبود.

عالمان علم معانی،معمولاً در این باب اين بيت معروف ناصر خسرو،بهترین متکلم ق.پنجم  را مثال می آورند:

(پسنده است با زهد عمّار و بوذر
کند مدح،محمود مر عنصری را؟)

البته با این توضیح که شاعر به تناسب
قافیه و ردیفِ شعر و به ضرورت، عنصری(شاعرِ بلخی)را که نهاد است و باید قبل ازمفعول(محمود)
بنشاند، بعد از مفعول آورده است.
و اين عمل یعنی:تعقید لفظی و ضعف تالیف!

🤺یا فردوسی از قول اسفندیار در بیت زیر، به رستم به جای" بشنودی"بشندی" آورده است:

گریزان به بالا چرا برشدی؟
چو آواز شیر ژیان بشنُدی؟

همین طور"ملای روم"چند جا صیّاد را  در حالت مخفّف به کار گرفته است؛ این یکی مِن بابِ مثال:

(از صیادی بشنود آواز طِیر
مرغ ابله می کند آن سوی،سِیر)

پس بنابراين بحث تصدیع یا تمجید کلام مربوط به سبک شناسی است و این که در هر دوره ای زبان معیاری وجود داشته است و باید بدانیم برخی از لغات در دوره ی خاصی مرسوم بوده و بسامد بیشتری داشته است.لغاتی که امروزه 'کراهت در سمع'،'غرابت استعمال'و'تنافر در حروف' دارند.زبان سعدی و حافظ به دلایل نزدیکی به زبان مردم امروزه هم به راحتی قابل فهم است و مردم بدون رجوع به فرهنگ ها و مثل ها از عهده ی درک آن ها بر می آیند.ماحصل کلام این که خطبا و شعرا و پژوهندگان علم سبک شناسی باید با مطالعه و پژوهش دقيق با مقتضيات کلام آشنا شوند.

‌@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan