‍ کتیرایی؛ متخصص مصادره زمین

کیهان؛ ۲۹ شهریور ۱۳۵۸
کتیرایی؛ وزیر مسکن دولت موقت:

هیچکس تا شش سال دیگر صاحب زمین نخواهد بود. زمین‌های کوچک اگر ظرف دو سال ساخته نشود بطور رایگان متعلق به دولت خواهد بود.

مهندس کتیرایی تا پیوستن به کابینه بازرگان و تصدی وزارت مسکن، دبیر شورای انقلاب بود. کتیرایی دوران وزارتش "قانون اراضی" را تدوین کرد و برای حل مشکل مسکن در پی حل "مساله زمین" برآمد و به این نتیجه رسید که "زمین را به زمین بزنیم!"

او درباره این دوره مسئولیتش نقل کرده است: «از زمان رضاشاه که ثبت تأسیس شد، عده‌ای با حیله‌های گوناگون زمین‌هایی را محصور می‌کردند و سپس تقاضای ثبت می‌دادند و کسی هم مانع کارشان نمی‌شد. تشریفات اداری را می‌گذراندند و به نام متقاضی سند می‌زدند. غالب اینگونه زمین‌ها نیز بزرگ بودند که بعداً به قطعات کوچکتر تفکیک می‌کردند. شهرداری هم کاری به آن‌ها نداشت و مزاحمتی ایجاد نمی‌کرد. زمینی را که اینگونه رایگان به دست آورده بودند، شبه رایگان هم می فروختند. به این زمین‌ها عنوان «زمین جوان» داده بودند چون قیمت آن‌ها هر سال بعضاً تا دو برابر قیمت سال قبل رشد می‌کرد. بررسی کردیم و دیدیم اگرچه عرفاً این کار را می‌کنند اما از نظر شرعی این زمین‌ها مالکیت ندارد و کلاً زمینی که بر روی آن کاری نشده باشد از نظر فقه اسلامی مالکیت‌بردار نیست. با آقایان عضو شورای انقلاب که از فقها هم بودند مثل آقای بهشتی، مطهری و... مشورت کردیم و آن‌ها هم گفتند حرف درستی است، ما به زمینی که روی آن کاری نشده «موات» می‌گوییم و باید مالکیت زمین موات را سلب کنیم. البته هنوز نمی‌دانستیم که این موضوع چه اثری در جامعه می‌گذارد. بالاخره با توجه به سندی که صادر شده بود بسیاری از مردم این زمین‌ها را خریده بودند و هنوز نساخته بودند؛ در این وضعیت اگر یکباره لغو مالکیت می‌کردیم، سر و صدای آن‌ها بلند می‌شد و طبیعتاً مشکلاتی ایجاد می‌کرد. بنابراین تا یک حدی (زمین‌های تا مساحت ۶۶۰ مترمربع) را مستثنی کردیم.»

مهم‌ترین موضوع محل اختلاف، چگونگی تشخیص زمین بایر، دایر و موات بود. در دوره مسئولیت کتیرایی، زمین به دو نوع موات و دایر تقسیم شد درحالیکه طبق تعریف، زمینی که سابقه عمران دارد ولی الان معمور نیست، «زمین بایر» نامیده می‌شود. بعدها محمدشهاب گنابادی، وزیر مسکن و شهرسازی دولت‌های رجایی و موسوی قانون زمین را کامل‌تر کرد و هر سه قسم زمین را در نظر گرفتند.

در همان دوره بود که بنیاد مسکن انقلاب اسلامی به ریاست سیدهادی خسروشاهی تأسیس شد که مشکلات دیگری برای وزارت مسکن ایجاد کرد: "خسروشاهی هم به نوعی به مسأله مسکن می‌پرداخت به‌طوریکه به خانه‌های خالی هجوم می‌آوردند و گروهی هم داشتند که تصرف می‌کردند. گرفتاری ما چندوجهی بود، یکی خود قانون بود که نقدهایی بر آن وارد می‌شد. یک سری هم اینگونه افرادی بودند که خانه‌ها را مصادره می‌کردند. مالکین به ما رجوع می‌کردند و می‌گفتند که مگر ما حکومت اسلامی نداریم؟ ما مالک این خانه هستیم، هر چند خالی باشد. دولت هم می‌گفت که کار ما نیست، آقای خسروشاهی این کار را می‌کند. البته حسن کروبی ـ برادر شیخ مهدی کروبی ـ روی دست خسروشاهی زده بود و با یک گروه مسلح که تشکیل داده بود، خانه‌های مردم را می‌گرفتند. با گروه‌های گوناگونی روبرو بودیم اما سعی ما این بود که مشکلات را به صورت قانونی و شرعی جلو ببریم."

بهشتی به کتیرایی پیشنهاد کرد "مانند اصلاحات اراضی زمان شاه کار را با یک مدل پیش ببرید. در آن زمان املاک فئودال‌ها را می‌گرفتند و به رعایا می‌دادند. آن‌ها می‌گفتند هر مالکی که چند زمین دارد، یک شش دانگ انتخاب کند تا از اصلاحات اراضی معاف و مصون باشد ولی مابقی شامل اصلاحات اراضی می‌شود. معنی اصلاحات اراضی هم این بود که زمین‌ها را دولت بخرد و به اقساط طویل‌المدت و بدون بهره به روستاییان بدهد. طبق نظر کارشناسان هزینه طرح، ارقام بالایی می‌شد. برای همین دولت گفت نباید بر اساس نظر کارشناسان قیمت زمین را پرداخت کرد؛ باید بررسی شود که مالکین این املاک بر چه اساسی مالیات داده‌اند. معلوم شد که تاکنون یک دهم قیمت واقعی مبنای مالیات بوده است. بر همین اساس گفتند که مالیات واقعی را حساب کرده و دریافت کنید اما ناگهان شاه یک عمل انقلابی کرد و گفت ما یک شش دانگ انتخابی هم نداریم و باید همه زمین‌ها شامل اصلاحات اراضی بشوند. البته آقای مطهری قبل از اینکه این قانون تصویب بشود ترور شد و بعداً این قانون در مردادماه به نتیجه رسید."

✅ @karkhone