مشکلات ِ راه‌حل‌های آسان

🖌 امضا محفوظ

آقای اقتصاددانی که نامش را نمی‌آورم در میزگرد تلویزیونی می‌گفت "علم اقتصاد هم، مثل فیزیک، علم است و قوانین تخطی‌ناپذیر خودش را دارد". کسانی که مثل من حتی اندک اطلاعی از بحث‌های فلسفه‌ی علم دارند تصدیق می‌کنند که هیچ علمی مثل فیزیک نیست. یکی از نتایج تلاش‌های فیلسوفان علمی که سعی در استخراج روش علمی از مطالعه‌ی علم فیزیک داشتند این بود که معلوم شد علم فیزیک در میان علوم استثناست و نمی تواند الگوی سایر علوم تجربی باشد. علوم انسانی، مثل اقتصاد و سیاست، که حکایت‌شان جداست.

اگر بخواهم مقایسه کنم، به نظرم علم اقتصاد شبیه پزشکی است. پزشک حاذق به محدودیت‌های علمش و به محدودیت توانش برای درمان واقف است. پزشک خوب می‌داند وقتی مریضی به او رجوع می‌کند ممکن است مرض صعب‌العلاج یا مهلکی داشته باشد و کار زیادی از دست او ساخته نباشد جز کاستن از درد. پزشک خوب می‌داند که کارش تا حد زیادی بر حدس و گمان استوار است و علی‌رغم آزمایش‌های فراوان ممکن است در تشخیص خطا کند و اگر بدن واکنش مناسب نشان نداد ناچار است تجویزش را عوض کند. پزشک خوب می‌داند که اگر بیماری به سه پزشک مراجعه کند ممکن است سه نظر متفاوت بگیرد. پزشک خوب می‌داند که داروها اثرات جنبی دارند، و مثلا داروی درمان قلب ممکن است کلیه را به هم بریزد یا معده را خراب کند. پزشک خوب می‌داند که کار طبیب کاری مکانیکی نیست و همه چیز در کنترل او نیست و با دارو نمی‌شود همه چیز را درمان کرد. گاهی بیمار باید شیوه‌ی زندگی‌اش را تغییر بدهد، کاری که به هیچ وجه ساده نیست و به نتیجه رسیدن آن هم زمان می‌برد. مثلا پزشک توصیه می‌کند که بیمار سیگار را ترک کند یا استرس نداشته باشد یا ورزش کند، ولی مریض لجاجت می‌کند یا به دلایلی امکان کاستن از استرس را ندارد یا فرصت ورزش کردن ندارد. (فروید تنها پزشکی نیست که علی‌رغم علمش تمام عمر سیگار کشید.) پزشک خوب حال مریضی را که در محیط پراسترس کار می‌کند می‌فهمد و سعی می‌کند چاره‌ی دیگری پیش پای او بگذارد. پزشک خوب می‌داند که گاهی بیماری جدیدی پیدا می‌شود که درمان آن نیازمند پیشرفت خود علم است که از اراده‌ی او خارج است. خلاصه این که چنین پزشکی می‌داند با انسان و عادت‌ها و خصوصیت‌های او در جهانی دائما در حال تغییر سر و کار دارد و نه با ماشین. بیراه نیست بگویم همه می‌پذیریم علم پزشکی علی‌رغم همه‌ی پیشرفت‌هایش معجزه نمی‌کند.

علم اقتصاد هم از همین جنس است، جز این که در اقتصاد در خیلی از زمینه‌ها به اندازه‌ی پزشکی علم و کنترل نداریم. در اقتصاد مکاتب فکری متعدد داریم که با هم در رقابت‌اند و اجماع اهل علم کمتر است. و اقتصاد علاوه برکمیت های پولی و مالی با متغیرهای فرهنگی و سیاسی و قضایی و بین‌المللی هم پیوند دارد و تعداد متغیرهایی که از کنترل سیاست‌گذار خارج‌اند بیشتر است. اجازه بدهید برای روشن‌تر شدن حرفم به جای ایران به اقتصاد امریکا نگاه کنیم. همه‌ی ما آموخته‌ایم که یکی از ابزارهای دولت‌ها برای مبارزه با تورم بالا بردن نرخ بهره است. اما اثر جانبی این دارو، کُند شدن فعالیت اقتصادی و بالا رفتن نرخ بیکاری و احتمال رکود اقتصادی است. در واقع سیاست‌گذار باید بین این دو شر انتخاب کند. از سال گذشته بانک مرکزی امریکا، فدرال رزرو، از ترس شدت گرفتن تورم نرخ بهره را اندک اندک بالا برده است. با این کار به دوران پول فراوان رایگان (دوران quantitative easing) پایان داده می‌شود. بالا رفتن نرخ بهره به شرکت‌هایی که از سلامت مالی کامل برخوردار نیستند (zombie companies) فشار می‌آورد و آنها را در معرض ورشکستگی قرار می‌دهد (به اصطلاح expose می کند) . شماری از این شرکت‌ها برای پرهیز از ورشکستگی دست به فروش دارایی‌هایشان می‌زنند. اما با بالا رفتن نرخ بهره دسترسی به اعتبارات سخت‌تر شده و خرید و فروش دارایی‌ها کندتر، خصوصا که عرضه‌ی شرکت‌های متعددی که در معرض ورشکستگی هستند بالا رفته است. شرکت‌های زیادی که سلامت مالی نداشتند ورشکست می‌شوند و با غرق شدن آنها موسسات اعتباری که دُمشان را به آنها گره زده اند به زیر آب می‌روند. اما دولت نگران است که موج ورشکستگی از بانک های کوچک نظیر بانک "سیلیکون ولی" به بانک‌های بزرگ سرایت کند و بحران 2008 تکرار شود. بنابراین مجبور است با عجله به همه اطمینان بدهد که سرمایه‌هایشان امن است. از طرفی اگر نرخ بهره را بالا نبرد، این پیام را می‌دهد که خطر جدی است و دولت ترسیده و دست از بالا بردن نرخ کشیده، و همین بازارها را ملتهب‌تر می کند. اگر نرخ بهره را بالا ببرد، ماجرای بانک "سیلیکون ولی" تکرار می‌شود. اگر به نجات بانک‌ها بیاید، به رفتار ریسک‌پذیر پاداش داده است و الگوی مشوق‌ها را تغییر داده است. اگر نجات ندهد، اقتصاد کشور را در معرض خطر قرار داده است. خلاصه دست دولت در پوست گردو است.

#هومن_پناهنده
#محمد_طبیبیان
@gashthaa

ادامه👇