🌐🚩مارکسیسم چه بود؟
بیش از یک قرن پس از مرگش، کارل مارکس هنوز یکی بحثبرانگیزترین چهرهها در جهان غرب است. نقد بیرحمانهاش بر سرمایهداری، و متناظر آن وعدهاش که سوسیالیسمی همساز آیندهی اجتنابناپذیر جهان است، الهامبخش انقلابی بود در مقیاس جهانی. با انقلاب بولشویکی در روسیه و گسترش کمونیسم در اروپای شرقی به نظر میرسید که رویای مارکسیستی در طول نیمهی نخست قرن بیستم ریشههایی استوار دوانده باشد.
حالا اما شاهد اشد اضمحلال آن رؤیاییم. در لهستان، مجارستان، چکاسلواکی، آلمان شرقی، رومانی، یوگوسلاوی، بلغارستان، آلبانی و خودِ اتحاد جماهیر شوروری رؤیای مارکسیستی متلاشی شده است. چه چیزی در انگارههای مارکسیستی این قوای نیرومند انقلابی را پدیدار کرد؟ و چه چیز میتواند مرگ غاییَش را توضیح دهد؟ پاسخ را در برخی خصیصههای عام مارکسیسم میتوان جست: اقتصادیاتش، نظریهی اجتماعیش و پندارههای کلیش.
🔻نظریهی ارزش کار
نظریهی ارزش کار، چنان که در شاهکار مارکس، «سرمایه» (۱۸۶۷) مشهود است، در اقتصاد مارکسیستی از ارکان اصلی است. دعوی بنیادین نظریه ساده است: ارزش واقعی یک کالای مصرفی را میتوان با میزان متوسط ساعت کاری که برای تولید آن کالا نیاز است، اندازه گرفت.
برای مثال اگر تولید یک جفت کفش، به طور معمول دو برابر تولید یک شلوار وقت ببرد، آن وقت کفش باید ارزشی معادل دوبرابر شلوار داشته باشد. در دراز مدت قیمت جاری کفش، دو برابرِ آنِ شلوار خواهد بود، قطع نظر از اینکه بهراستی ارزش نهادههای مادی استفادهشده در آنها چقدر باشد.
نظریهی ارزش کار به وضوح نادرست است. اما در میان اقتصاددانان کلاسیک قرن نوزدهم نظریهای بود رایج. برای مثال آدام اسمیت در دفاع کلاسیکش از سرمایهداری، «ثروت ملل» (۱۷۷۶)، یا یکجور تئوری ارزش کار نظربازی میکند، و بعد دیوید ریکاردو از راه میرسد که این نظریه را در اثرش، «اصول اقتصاد سیاسی» (۱۸۱۷)—متنی که اقتصاددانان بازار آزاد نسل اندر نسل به مطالعهش مشغول بودهاند—اسلوب و قاعده میبخشد.
پس نظریهی ارزش کار مختص به مارکسیسم نبود. باری اما مارکس بهراستی تلاش کرد که این نظریه را علیه حامیان سرمایهداری واگرداند. نظریه را به سمتی سوق داد که اغلب اقتصاددانان کلاسیک در قدم گذاشتن به سویش تردید کردند. مارکس استدلال کرد که نظریهی ارزش کار بنا است ارزش همهی محصولات را توضیح بدهد و این شامل آن محصولات هم هست که کارگران در ازای دستمزدی به سرمایهداران میفروشند. و این محصول را مارکس «نیروی کار» خواند.
نیروی کار توان کارگر است برای تولید کالا و عرضهی خدمات. مارکس، متاثر از اصول اقتصاد کلاسیک، توضیح داد که ارزش نیروی کار میبایست وابسته باشد به مقدار ساعت کاری که به طور متوسط جامعه صرف میکند تا کارگری را در راستای توانبخشی برای کار کردن، تغذیه کند و لباس بپوشاند و سرپناه بدهد. به بیان دیگر، دستمزدی که کارگر در بلندمدت دریافت میکند به ساعت کاری بستگی دارد که تولید یک نفر آمادهی کار نیاز خواهد داشت. تصور کنید که پنج ساعت کار نیاز است تا روزانه کارگری را تغذیه کرده و لباس داده و سرپناه ببخشد، طوری که کارگر صبح فردا برای کار آماده باشد. اگر هر ساعت از این کار لازم یک دلار ارزش داشته باشد، دستمزد درست کار، روزی پنج دلار خواهد بود.
در اینجا است که مارکس به ظاهر سوالی ویرانکننده میپرسد: اگر همهی کالاها و خدمات در جامعهی سرمایهداری مستعدند به قیمت (یا دستمزدی) فروخته شوند که انعکاسدهندهی ارزش واقعیشان باشد (ارزش اندازه گرفتهشده با ساعت کار)، چگونه است که سرمایهداران از سود بهرهمند میشوند؟ چگونه سرمایهداران موفق میشوند از فاصلهی میان قیمت کل فروش کالا و هزینهی سرجمع، چیز مازادی بیرون بکشند؟
مارکس پاسخ میدهد که سرمایهداران به عنوان صاحبان جهاز تولید، از موقعیتی ویژه و قدرتمند بهره میبرند و در نتیجهی آن کارگران را ظالمانه استثمار میکنند. اگر چه سرمایهدار دستمزد درست روزانه را به کارگر میپردزاد، لیکن به طریقی—مارکس اینجا بینهایت مبهم حرف زده است—کارگر را مجبور میکند مقدار ساعتی بیش از آنچه برای تولید نیروی کارش نیاز است، کار کند. اگر سرمایهدار روزانه به هر کارگر پنج دلار دستمزد بدهد، میتواند از کارگران بخواهد که هر کدام دوازده ساعت در روز کار بکنند—و این پدیدهای است که در روزگار مارکس کم رخ نمیداد. بدین ترتیب، اگر هر ساعت کار یک دلار ارزش داشته باشد، کارگر کالاهایی به ارزش دوازده دلار برای سرمایهدار تولید میکند اما تنها پنج دلار دستمزد میگیرد. لب مطلب: سرمایهدار «ارزش افزوده» را از کارگر قبض میکند و از منفعت پولی بهرهمند میشود.
@cafe_andishe95