✳️ تناسب/ مراعات النظیر؛ پیشنهادی به مولفان کتب درسی

 #دکتر_احمد_کنجوری #دبیر_و_مدرس_دانشگاه 


 از جمله‌کارهای ارزشمند مولفان ارجمند کتاب‌های درسی فارسی، مجزا کردن اقلیم‌ها و قلمروهای زبانی، ادبی و معنایی‌ست. بررسی قلمروهای سه‌گانه را رویکردی ارزنده می‌دانم. پیداست که گاه شاهد هم‌پوشانی عناصر ساختاری شعر هستیم؛ به‌‌گونه‌ای که برخی صاحب‌نظران جدا کردن صورت و فرم از محتوا را بیهوده و حتی ناممکن می‌پندارند. نمونه‌ دیگر آنکه مباحث مربوط به بدیع لفظی را -که قاعده‌افزایی به حساب می‌آیند- هم می‌توان در قلمرو زبان بررسی کرد و هم در مقوله‌ی آرایه‌ها؛ یا "بدیع معنوی" همان‌طور که از عنوانش پیداست، اشتراکاتی با عنصر معنا و درونمایه‌ها و مضامین نیز دارد. ضمن سپاسگزاری از پویایی و پی‌گیری مولفان ارجمند، ضرورت بازنگری در مصادیق ارائه شده برای قلمرو زبانی احساس می‌شود. گمان بنده آن است که آنچه سبب شده مولفان کتاب‌های فارسی درسی، مقوله تناسب و تضاد را در ذیل قلمرو زبانی بیاورند، یکی پرداختن به روابط واژه‌ها در مقوله‌های "هم‌خانواده، مترادف، متضاد" در دوره‌ی ابتدایی‌ست. در این دوره عموماً دانش‌های زبانی و ادبی بدون نامگذاری عنوان‌ها و اصلاحات، آموزش داده می‌شود و مقوله‌های زبان، ایماژها و معنا به طور تخصصی از هم منفک و مجزا نیستند؛ بنابراین در دوره ابتدایی پرداختن به تضاد (و متضادنماها) و مترادف و هم‌خانواده‌ واژه‌ها نه تنها مشکل‌آفرین نیست؛ بلکه ثمربخش و ارزنده است. دلیل دیگری که به ذهن بنده می‌رسد، آن است که مولفان کتابهای فارسی، شاید همچون فرمالیست‌ها به متون ادبی نگریسته‌‌اند که همه‌چیز را در زبان خلاصه کرده‌اند. آنچه در سبک‌شناسی، نقد ادبی (به‌ویژه مکاتب زبان‌شناسانه‌ی نقد متون ادبی) درباره "زبان" و "ویژگی‌های زبانی" آورده شده است، بیشتر مربوط به مختصات آوایی، واژگانی (یا مختصات لغوی، نوع واژه، آراکائیسم و...)، ترکیب‌ها و نحو جمله و فراجمله (بررسی جمله و فراجمله از نظر محور هم‌نشینی، سبک و سیاق جمله‌بندی، نقش واژه‌ها و...) است و بحث تضاد و تناسب در اقلیم ادبی و آرایه‌ها گنجانده می‌شود.
نگاهی به کتب بدیع نشان می‌دهد که تناسب را همان مراعات‌النظیر دانسته‌اند و با نام‌های دیگری همچون "مواخات، توفیق، تلفیق، ائتلاف" آورده‌اند. در صفحه ۲۸ کتاب علوم و فنون ادبی ۳ نیز به تبعیت از کتب بلاغی، تناسب و مراعات نظیر یکی دانسته شده است. جدا کردن تناسب از مراعات‌نظیر و آوردن آن‌ها در ذیل دو مقوله‌ی جداگانه، سبب تشتت خاطر دانش‌آموزان خواهد شد؛ کمااینکه بارها و بارها این پرسش از بنده و دیگر دبیران ارجمند ادبیات فارسی شده است که "تفاوت تناسب و مراعات نظیر چیست؟"
به‌ناچار پاسخ داده‌ایم اگر صرفاً شاهد ارائه چند واژه از اجزای یک مجموعه باشیم، بی‌هیچ زیبایی و بلاغتی، آن را تناسب بگوییم و در ذیل قلمرو زبانی بگنجانیم و اگر بر زیبایی و بلاغت و آرایش کلام بیفزاید، مراعات‌نظیر است.
به راستی چه ضرورتی دارد دو بار _هم در قلمرو زبانی و هم در قلمرو ادبی_ به بحث تضاد و مراعات نظیر (تناسب) پرداخته شود؟ ناگفته پیداست که تضاد نیز گونه‌ای از تناسب است؛ تناسب منفی یا معکوس. 

از سوی دیگر گاه با اصطلاح‌آفرینی‌هایی مواجهیم که فاقد توضیح و تبیین و تعریف‌‌اند؛ در بحث مراعات نظیر، اصطلاح شبکه/های معنایی را نیز داریم که برخی شواهد در کتب درسی نشان می‌دهد منظور از آن، آوردن چند مجموعه از مراعات نظیر در کلام است و گاه یک یا دو مجموعه از اجزا را شبکه معنایی دانسته‌اند. در این باره باید چاره‌ای اندیشید تا کتب فارسی و نگارش همسو و هماهنگ باشند و دانش‌آموز دچار سرگشتگی نشود. نکته دیگر آنکه در بسیاری از آزمون‌ها و تدریس‌ها مشاهده می‌شود که هرگونه آوردن اجزای یک مجموعه را مراعات‌نظیر می‌دانند. اگر مراعات‌نظیر یک آرایه و ایماژ است، باید مضمون‌آفرین یا خیال‌انگیز و زیبا باشد؛ وگرنه صرف نام بردن از اجزا در گفت‌وگوی روزمره و زبان خودکار نیز پربسامد است. با این رویکرد که هرگونه ذکر اجزای یک کل را مراعات نظیر (تناسب) بدانیم، یافتن بیتی معنادار که فاقد تناسب/مراعات‌نظیر باشد دشوار و حتی غیرممکن است. 

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan