✳️ «اَتراک و اَکراد» (اشاره‌ای به پیشینهٔ جمعِ مکسّرِ اقوام و نژادها)
[بخشِ نخست]
در «غلط ننویسیم» اثرِ ارجمندِ استادِ زنده‌یاد ابوالحسنِ نجفی، آمده: «از دورهٔ صفویّه که بسیاری از اسم‌های غیرِ عربی و فارسی را تصنّعاً به‌شیوهٔ جمعِ مکسّرِ عربی جمع‌می‌بستند، عادت‌‌شده‌است که نامِ بعضی از قوم‌ها و گروه‌های نژادی را به‌صورتِ زیر جمع‌می‌بندند:
ارمنی: ارامنه/ تُرک: اتراک/ ترکمان: تَراکمه/ کُرد: اکراد/ لُر: الوار».
و در ادامه افزوده‌اند: در زمانِ صفویّه به گروهی از تبریزی‌های مهاجر که ساکنِ محلّه‌ای در اصفهان بودند تبارزه می‌گفتند و حتی دربارهٔ صائب، شاعرِ بزرگِ آن زمان، نوشته‌اند که از «تبارزهٔ اصفهان بود!» (نشر دانشگاهی، هفدهم، ۱۳۹۱، صص۵_۱۳۴).
نخستین‌بار که این نکته را خواندم، از‌خاطرم‌‌گذشت که در جهانگشای جوینی (ق ۷) واژهٔ «اتراک» را دیده‌ام و بیتی را از مثنویِ مولوی (ق ۷) نیز به‌یاد‌آوردم:
پیل اندر خانهٔ تاریک بود
عرضه را آورده‌بودندش هُنود
اما نمی‌دانستم که بعدها به نتایجی شگفت‌آور خواهم‌رسید. در جستجوهای عمدتاً ازسرِ تصادف به‌این نمونه‌ها دست‌یافتم:
در سه متن از سدهٔ پنجم با «اتراک» مواجه‌شدم: در الصّیدنه فی‌الطّبِ بیرونی ذیلِ «اطریّه» که نوعی حلوا بوده، آمده: انّهُ طعامٌ یتّخذهُ الأتراک من اللّحمِ المّدقّق». در کشف‌المحجوبِ هجویری آمده: «[و حبُّ] عندَ‌الأتراکِ أَشهرُ من‌الفتراک». و در دیوان ابوالفرجِ رونی این بیت آمده:
عزمِ او باره گرم کرد همی
در فراز و نشیب چون اتراک
در قرون بعد این‌گونه جمع‌بستن افزایش بیش‌تری یافت.
در تاریخِ بیهقِ ابنِ فندق (تألیفِ قرن ۶) «اتراک» و «هنود» آمده‌است. در همین قرن در عبهر‌العاشقینِ شیخ روزبهانِ شیرازی از «جمالِ اتراکِ چین» سخن‌رفته و باز در همین قرن در تاریخ‌الوزاء ابوالرّجاء قمی واژهٔ «دیالم» دیده‌می‌شود.
در قرنِ ۷، واژه‌های اتراک و اکراد، در متونی هم‌چون نفثة‌المصدور، اخبارِ سلاجقهٔ روم (اثرِ ابنِ بی‌بی)، اشکال‌العالمِ جیهانی و ترجمهٔ تاریخِ یمینی به‌کار‌رفته‌است.
در قرنِ ۸ نیز در جامع‌التّواریخ، تاریخِ بناکتی، تاریخِ گزیدهٔ مستوفی، و مسامرة‌الأخبارِ آقسرایی واژه‌های اتراک، اکراد، دیالمه و تراکمه نمونه‌هایی دارد.
استاد نجفی به‌درستی اشاره‌کرده‌اند که از عهدِ صفویّه این کاربرد رواجِ بسیاری یافته‌بوده‌است. در تأییدِ سخنِ ایشان اشاره می‌شود که تنها در شرفنامهٔ بدلیسی که اثری است دربابِ پیشینهٔ قومِ کُرد (تألیفِ ۱۰۰۵ ق) تقریباً در تمامِ موارد «کُرد» به‌صورتٍ «اکراد» جمع‌بسته‌شده‌است. حتی جمعِ مکسّرِ تبریز به‌صورتِ تبارزه (که اشاره‌کردند) در قرونِ ۸ و ۹ نیز رایج بوده و در نزهة‌القلوب و مطلع‌السّعدین آمده و جالب‌تر آن‌که در مطلع‌السّعدین به‌جای «شیرازی‌ها» «شیارزه» آمده‌است.
(ادامه‌دارد)[۱]
[۱] این یادداشت تلخیصی است از مقالهٔ نویسنده باعنوانِ «یادداشت‌هایی در حاشیه غلط ننویسیم»، که در روزنامهٔ اطلاعات (۱۴ و ۲۱ اسفندِ ۱۳۹۳، ص ۶) منتشر شده‌است.
برای آسان‌تر‌شدنِ خوانشِ متن، ارجاع‌ها حذف‌شده‌است.
@azgozashtevaaknoon
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
[بخشِ نخست]
در «غلط ننویسیم» اثرِ ارجمندِ استادِ زنده‌یاد ابوالحسنِ نجفی، آمده: «از دورهٔ صفویّه که بسیاری از اسم‌های غیرِ عربی و فارسی را تصنّعاً به‌شیوهٔ جمعِ مکسّرِ عربی جمع‌می‌بستند، عادت‌‌شده‌است که نامِ بعضی از قوم‌ها و گروه‌های نژادی را به‌صورتِ زیر جمع‌می‌بندند:
ارمنی: ارامنه/ تُرک: اتراک/ ترکمان: تَراکمه/ کُرد: اکراد/ لُر: الوار».
و در ادامه افزوده‌اند: در زمانِ صفویّه به گروهی از تبریزی‌های مهاجر که ساکنِ محلّه‌ای در اصفهان بودند تبارزه می‌گفتند و حتی دربارهٔ صائب، شاعرِ بزرگِ آن زمان، نوشته‌اند که از «تبارزهٔ اصفهان بود!» (نشر دانشگاهی، هفدهم، ۱۳۹۱، صص۵_۱۳۴).
نخستین‌بار که این نکته را خواندم، از‌خاطرم‌‌گذشت که در جهانگشای جوینی (ق ۷) واژهٔ «اتراک» را دیده‌ام و بیتی را از مثنویِ مولوی (ق ۷) نیز به‌یاد‌آوردم:
پیل اندر خانهٔ تاریک بود
عرضه را آورده‌بودندش هُنود
اما نمی‌دانستم که بعدها به نتایجی شگفت‌آور خواهم‌رسید. در جستجوهای عمدتاً ازسرِ تصادف به‌این نمونه‌ها دست‌یافتم:
در سه متن از سدهٔ پنجم با «اتراک» مواجه‌شدم: در الصّیدنه فی‌الطّبِ بیرونی ذیلِ «اطریّه» که نوعی حلوا بوده، آمده: انّهُ طعامٌ یتّخذهُ الأتراک من اللّحمِ المّدقّق». در کشف‌المحجوبِ هجویری آمده: «[و حبُّ] عندَ‌الأتراکِ أَشهرُ من‌الفتراک». و در دیوان ابوالفرجِ رونی این بیت آمده:
عزمِ او باره گرم کرد همی
در فراز و نشیب چون اتراک
در قرون بعد این‌گونه جمع‌بستن افزایش بیش‌تری یافت.
در تاریخِ بیهقِ ابنِ فندق (تألیفِ قرن ۶) «اتراک» و «هنود» آمده‌است. در همین قرن در عبهر‌العاشقینِ شیخ روزبهانِ شیرازی از «جمالِ اتراکِ چین» سخن‌رفته و باز در همین قرن در تاریخ‌الوزاء ابوالرّجاء قمی واژهٔ «دیالم» دیده‌می‌شود.
در قرنِ ۷، واژه‌های اتراک و اکراد، در متونی هم‌چون نفثة‌المصدور، اخبارِ سلاجقهٔ روم (اثرِ ابنِ بی‌بی)، اشکال‌العالمِ جیهانی و ترجمهٔ تاریخِ یمینی به‌کار‌رفته‌است.
در قرنِ ۸ نیز در جامع‌التّواریخ، تاریخِ بناکتی، تاریخِ گزیدهٔ مستوفی، و مسامرة‌الأخبارِ آقسرایی واژه‌های اتراک، اکراد، دیالمه و تراکمه نمونه‌هایی دارد.
استاد نجفی به‌درستی اشاره‌کرده‌اند که از عهدِ صفویّه این کاربرد رواجِ بسیاری یافته‌بوده‌است. در تأییدِ سخنِ ایشان اشاره می‌شود که تنها در شرفنامهٔ بدلیسی که اثری است دربابِ پیشینهٔ قومِ کُرد (تألیفِ ۱۰۰۵ ق) تقریباً در تمامِ موارد «کُرد» به‌صورتٍ «اکراد» جمع‌بسته‌شده‌است. حتی جمعِ مکسّرِ تبریز به‌صورتِ تبارزه (که اشاره‌کردند) در قرونِ ۸ و ۹ نیز رایج بوده و در نزهة‌القلوب و مطلع‌السّعدین آمده و جالب‌تر آن‌که در مطلع‌السّعدین به‌جای «شیرازی‌ها» «شیارزه» آمده‌است.
(ادامه‌دارد)[۱]
[۱] این یادداشت تلخیصی است از مقالهٔ نویسنده باعنوانِ «یادداشت‌هایی در حاشیه غلط ننویسیم»، که در روزنامهٔ اطلاعات (۱۴ و ۲۱ اسفندِ ۱۳۹۳، ص ۶) منتشر شده‌است.
برای آسان‌تر‌شدنِ خوانشِ متن، ارجاع‌ها حذف‌شده‌است.
@azgozashtevaaknoon
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment