✳️ "نیمای غزل"نگاهی به شعر سیمین بهبهانی
بخش اول
❇️ نخستین بار شادروان دکتر علی محمد حق‌شناس زبان‌شناس برجسته‌ی معاصر در سال۱۳۶۱ عنوان" نیمای غزل" را درباره‌ی سیمین بهبهانی به کار برد که نسبت به دیگر نام‌ها برای بانوی غزل معاصر فارسی ماندگارتر شد. دکتر حق‌شناس در این مورد می‌نویسد:" سیمین بهبهانی به منظور انجام امر آشنازدایی در قالب، از میان واحدهای ساختاری آن قالب، واحد وزن را یعنی بنیادی‌ترین عنصر سازنده‌ی قالب‌های شعری را برگزیده است. آن‌گاه با بیش از چهل و یک وزن کم سابقه و یا به کلی بی‌سابقه بر اوزان غزل، این قالب کهنه را هویتی نو بخشیده و آن را پذیرای پیام‌های نو و معانی امروزی کرده است و این درست همان شیوه‌ی آشنازدایی است که نیما نیز سال‌ها پیش از سیمین، در کار شعر فارسی به طور کلی از آن رهگذر، بدعت نیمایی را پایه گذاشت. نیما با بدعت‌گری در اوزان عروض به آشنازدایی از کل شعر پارسی رسید و سیمین با بدعت‌گری در اوزان غزل به آشنازدایی از غزل راه برد و توانست این قالب را پذیرای فضاهای تازه معنایی کند یعنی آن قالب را از نظام بسته‌ی ادب پارسی باز گرفت و به نظام باز ادبیات نیمایی هدیه کرد به گونه‌ای که الفت دیرینه‌ی این قالب با عوالمی چون عشق و مستی و هجران و سوز و گدازهای عارفانه شکسته شد."
هرمز علیپور شاعر معاصر نیز اوزان ابداعی سیمین بهبهانی را ۴۱ وزن می‌داند. مسعود فرزاد در مقاله‌ای که سال ۱۳۴۹ نوشت و وزن عروضی شعر مولانا به ویژه غزلیاتش را بررسی کرده است ۴۸ وزن برای غزلیات او برشمرده و اعتقاد داشت که هیچ شاعری در ادب فارسی از حیث تعداد اوزان عروضی با مولانا برابری نمی‌کند. اما دکتر داود محمدی در مقاله‌ی پژوهشی با آوردن نمونه‌های شعری از دیوان سیمین بهبهانی تعداد ۶۳ وزن تازه و ۲۵ وزن نادر و کم‌سابقه را بیان کرده است و در این‌باره می‌نویسد:" سیمین از سال ۱۳۵۲ به سرودن شعر در اوزان تازه و نادر پرداخته است و در مجموعه اشعار خود ۶۳ وزن تازه و بی‌سابقه و ۲۵ وزن نادر و کم سابقه را به کار گرفته است. بنابر این می‌توان بزرگترین گنجینه‌ی اوزان عروضی را در مجموعه اشعار سیمین بهبهانی یافت."
سیمین با خلق وزن‌های جدید راهی تازه‌ای در قالب غزل ایجاد کرد. اگرچه حسین منزوی در این مسیر گام‌هایی نیز برداشته است.
سیمین بهبهانی درباره‌ی نوآوری‌های خودش در غزل می‌گوید:" نوآوری با قالب سنتی، خصوصیت کلام من است. این شناسه‌ی شعر من است. همان چیزی است که آن را از کلام دیگران مشخص می‌سازد."
اگرچه استاد شهریار سعی کرد که غزل را به فضای عامه‌ی مردم بیاورد و با استفاده از واژگان عامیانه و رمانتیسم تا حدود زیادی در این کار موفق شد:
شهریارا غزلم خوانده غزالی وحشی
بد نشد با غزلی صید غزالی کردیم
اما پس از نیما تنها سیمین بهبهانی و حسین منزوی بودند که موفق شدند نگاهی نو در غزل داشته باشند. سیمین با آوردن وزن‌های تازه و نادر که پس از حافظ در غزل فارسی بی‌نظیر بود و منزوی هم با بهره‌گیری وزن‌هایی که غزل را به سادگی نزدیک نمود تحول بزرگی در این قالب به وجود آوردند که شوربختانه پس از آنها این جریان در غزل ادامه پیدا نکرد.
اوج درخشش سیمین در شعر پس از انقلاب است و شعرهای اجتماعی درخشانی سرود و گرنه اشعار قبل از انقلاب او چندان مطرح نیستند و به تعبیر هرمز علیپور در آن دوران به غزل، زیاد توجه نمی‌شد و تنها غزل‌های حسین منزوی و منوچهر نیستانی حرفی برای گفتن داشتند.
همان‌طوری که قبلاً در جستار " غزال غزل" درباره‌ی منزوی اشاره کردم " منزوی با غزل" لبت صریح‌ترین آیه‌ی شکوفایی است" آغازگر راهی نو در غزل فارسی و نئوکلاسیک شد و پس از آن شاعرانی مانند سیمین بهبهانی در " رستاخیز" ۱۳۵۲ و " دشت ارژن" ۱۳۶۲، محمدعلی بهمنی در " باغ لال" ۱۳۵۰، منوچهر نیستانی در" دیروز خط فاصله" ۱۳۵۰ و قیصر امین در" تنفس صبح"۱۳۶۴ و دیگران کار منزوی را ادامه دادند."
لحن سیمین و اشعارش به ویژه غزل‌های اجتماعی او، حماسی است و در این زمینه از آرایه‌ی تشبیه کمک می‌گیرد:
تا با کی آهسته نالم در نهان چون چشمه‌سار؟
همچو موجم نعره‌ی دیوانه‌واری آرزوست
شاعر در بیت زیر با لحن حماسی و با بهره‌گیری از فضای جنگ و وزن شعر، صدای طبل و دهل را به زیبایی نشان می‌دهد و به تصویر می‌کشد:
تب و تاب دهل‌زن شده ولوله افکن
که ز مالش دشمن به چنین ظفر آمد
در اشعار سیمین بهبهانی به عشق حقیقی و الهی نیز توجه می‌شود که نشان از ایمان سرشار او به خالق هستی است:
هرچه خوبی، هرچه پاکی، هرچه نور/ اوست/ آری اوست/ ای او... خداست
مضامین اروتیک نیز در شعرهای سیمین نیز دیده می‌شود. اگرچه این عشق "در فرهنگ مدرن غربی بر پایه‌ی لذت‌طلبی نفسانی تعریف می‌شود."( زرشناس)
❇️ ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
بخش اول
❇️ نخستین بار شادروان دکتر علی محمد حق‌شناس زبان‌شناس برجسته‌ی معاصر در سال۱۳۶۱ عنوان" نیمای غزل" را درباره‌ی سیمین بهبهانی به کار برد که نسبت به دیگر نام‌ها برای بانوی غزل معاصر فارسی ماندگارتر شد. دکتر حق‌شناس در این مورد می‌نویسد:" سیمین بهبهانی به منظور انجام امر آشنازدایی در قالب، از میان واحدهای ساختاری آن قالب، واحد وزن را یعنی بنیادی‌ترین عنصر سازنده‌ی قالب‌های شعری را برگزیده است. آن‌گاه با بیش از چهل و یک وزن کم سابقه و یا به کلی بی‌سابقه بر اوزان غزل، این قالب کهنه را هویتی نو بخشیده و آن را پذیرای پیام‌های نو و معانی امروزی کرده است و این درست همان شیوه‌ی آشنازدایی است که نیما نیز سال‌ها پیش از سیمین، در کار شعر فارسی به طور کلی از آن رهگذر، بدعت نیمایی را پایه گذاشت. نیما با بدعت‌گری در اوزان عروض به آشنازدایی از کل شعر پارسی رسید و سیمین با بدعت‌گری در اوزان غزل به آشنازدایی از غزل راه برد و توانست این قالب را پذیرای فضاهای تازه معنایی کند یعنی آن قالب را از نظام بسته‌ی ادب پارسی باز گرفت و به نظام باز ادبیات نیمایی هدیه کرد به گونه‌ای که الفت دیرینه‌ی این قالب با عوالمی چون عشق و مستی و هجران و سوز و گدازهای عارفانه شکسته شد."
هرمز علیپور شاعر معاصر نیز اوزان ابداعی سیمین بهبهانی را ۴۱ وزن می‌داند. مسعود فرزاد در مقاله‌ای که سال ۱۳۴۹ نوشت و وزن عروضی شعر مولانا به ویژه غزلیاتش را بررسی کرده است ۴۸ وزن برای غزلیات او برشمرده و اعتقاد داشت که هیچ شاعری در ادب فارسی از حیث تعداد اوزان عروضی با مولانا برابری نمی‌کند. اما دکتر داود محمدی در مقاله‌ی پژوهشی با آوردن نمونه‌های شعری از دیوان سیمین بهبهانی تعداد ۶۳ وزن تازه و ۲۵ وزن نادر و کم‌سابقه را بیان کرده است و در این‌باره می‌نویسد:" سیمین از سال ۱۳۵۲ به سرودن شعر در اوزان تازه و نادر پرداخته است و در مجموعه اشعار خود ۶۳ وزن تازه و بی‌سابقه و ۲۵ وزن نادر و کم سابقه را به کار گرفته است. بنابر این می‌توان بزرگترین گنجینه‌ی اوزان عروضی را در مجموعه اشعار سیمین بهبهانی یافت."
سیمین با خلق وزن‌های جدید راهی تازه‌ای در قالب غزل ایجاد کرد. اگرچه حسین منزوی در این مسیر گام‌هایی نیز برداشته است.
سیمین بهبهانی درباره‌ی نوآوری‌های خودش در غزل می‌گوید:" نوآوری با قالب سنتی، خصوصیت کلام من است. این شناسه‌ی شعر من است. همان چیزی است که آن را از کلام دیگران مشخص می‌سازد."
اگرچه استاد شهریار سعی کرد که غزل را به فضای عامه‌ی مردم بیاورد و با استفاده از واژگان عامیانه و رمانتیسم تا حدود زیادی در این کار موفق شد:
شهریارا غزلم خوانده غزالی وحشی
بد نشد با غزلی صید غزالی کردیم
اما پس از نیما تنها سیمین بهبهانی و حسین منزوی بودند که موفق شدند نگاهی نو در غزل داشته باشند. سیمین با آوردن وزن‌های تازه و نادر که پس از حافظ در غزل فارسی بی‌نظیر بود و منزوی هم با بهره‌گیری وزن‌هایی که غزل را به سادگی نزدیک نمود تحول بزرگی در این قالب به وجود آوردند که شوربختانه پس از آنها این جریان در غزل ادامه پیدا نکرد.
اوج درخشش سیمین در شعر پس از انقلاب است و شعرهای اجتماعی درخشانی سرود و گرنه اشعار قبل از انقلاب او چندان مطرح نیستند و به تعبیر هرمز علیپور در آن دوران به غزل، زیاد توجه نمی‌شد و تنها غزل‌های حسین منزوی و منوچهر نیستانی حرفی برای گفتن داشتند.
همان‌طوری که قبلاً در جستار " غزال غزل" درباره‌ی منزوی اشاره کردم " منزوی با غزل" لبت صریح‌ترین آیه‌ی شکوفایی است" آغازگر راهی نو در غزل فارسی و نئوکلاسیک شد و پس از آن شاعرانی مانند سیمین بهبهانی در " رستاخیز" ۱۳۵۲ و " دشت ارژن" ۱۳۶۲، محمدعلی بهمنی در " باغ لال" ۱۳۵۰، منوچهر نیستانی در" دیروز خط فاصله" ۱۳۵۰ و قیصر امین در" تنفس صبح"۱۳۶۴ و دیگران کار منزوی را ادامه دادند."
لحن سیمین و اشعارش به ویژه غزل‌های اجتماعی او، حماسی است و در این زمینه از آرایه‌ی تشبیه کمک می‌گیرد:
تا با کی آهسته نالم در نهان چون چشمه‌سار؟
همچو موجم نعره‌ی دیوانه‌واری آرزوست
شاعر در بیت زیر با لحن حماسی و با بهره‌گیری از فضای جنگ و وزن شعر، صدای طبل و دهل را به زیبایی نشان می‌دهد و به تصویر می‌کشد:
تب و تاب دهل‌زن شده ولوله افکن
که ز مالش دشمن به چنین ظفر آمد
در اشعار سیمین بهبهانی به عشق حقیقی و الهی نیز توجه می‌شود که نشان از ایمان سرشار او به خالق هستی است:
هرچه خوبی، هرچه پاکی، هرچه نور/ اوست/ آری اوست/ ای او... خداست
مضامین اروتیک نیز در شعرهای سیمین نیز دیده می‌شود. اگرچه این عشق "در فرهنگ مدرن غربی بر پایه‌ی لذت‌طلبی نفسانی تعریف می‌شود."( زرشناس)
❇️ ادامه دارد... .
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment