کوتاه دربابِ ایهام و پیشینهٔ آن
تمامیِ منابعِ کهن ایهام را که به معنای «درگمانافکندن» است، آوردنِ واژهای دانستهاند که همزمان دارای معانیِ دور و نزدیک است و البته شاعر یا نویسنده معنای دور را مرادمیکند. در کتبِ بلاغیِ کهن، قرائنی که هرکدام از این معانی را تقویتکند «ملائم» خواندهمیشود. اگر قرینهای در متن نیاید، آن ایهام «مجرّده» خواندهمیشود. اگر قرینهای معنای دور را تقویتکند، و بهاصطلاح شگردِ ایهام را «لو» دهد، ارزشِ هنری کمتری دارد و «مبیّنه» نامیدهمیشود. اما اگر قرینه یا قرائنی معنای نزدیکبهذهن را تقویتکند و موجبِ به تعویقافتادنِ فرایندِ التذاذِ هنری شود، آن ایهام «مرشّحه» یعنی «پرورده» خواندهمیشود.
این آرایه علاوهبر ایهام و توریه، در کتابهای کهن به نامهای «تخییل»، «ذومعنیین»، «تمثیل و مغلطه» و «تخیّل» نیز شناختهمیشود. در ترجمانالبلاغهٔ رادویانی سخنی از ایهام بهمیاننیامدهاست. وطواط اشارهکرده که در ایهام، واژه معانیِ دور و نزدیکی دارد و مرادِ شاعر معنای دورازذهن است. شمس قیس نیز تعریفی نزدیکبه تعریفِ وطواط ارائهکردهاست.
این آرایهٔ معنایی یا درونی، در بخشِ اعظمی از ادبیاتِ فارسی، بهخصوص در شعر، حضوری پررنگ دارد. ایهام بهگونهای پراکنده در شعرِ سدهٔ پنجم (برای مثال عنصری) دیدهمیشود؛ و بهسببِ بسامد، گسترش و گوناگونی، به خصیصهٔ سبکیِ شعرِ شاعرانِ بزرگِ قرنِ ششم (نظامی، خاقانی) بدلمیشود. ایهام در شعرِ ظهیرِ فاریابی و حتی مسعودِ سعد و سنایی نیز حضور دارد.
در شعرِ شاعرانِ قرنِ هفتم (سعدی، همام و سیفِ فرغانی و گاه بهگونهای آگاهانه یا تصادفی در شعرِ عطار (ق۷_۶) و مولوی) نیز ایهام البته نه بهگونهای غلیظ حضوردارد. دو شاعرِ نسبتاً مهم و ایهامپرداز در شبهقاره نیز خوش درخشیدند: امیرخسرو دهلوی و حسنِ دهلوی (ق۸_۷) ).
قرنِ هشتم قرنِ شاعرانِ ایهامپرداز است و جستجوی ایهام در گونههای متنوّعِ آن، اساسیترین دغدغهٔ زیباشناختیِ شاعرانِ این قرن (سلمان، خواجو، حافظ، کمالِ خجندی و...) بودهاست. ایهام پساز حافظ نیز در شعرِ فارسی همچنان حضور دارد اما استادِ مسلّمِ این آرایه که هنرش با توفیق همراه بوده، بیگمان صائب است. از ویژگیهای ایهام در شعرِ او، پیوندِ عمیق با شعرِ گذشته و میانهروی در جستجوی شبکههای خیالانگیز است.
در سبک یا مکتبِ بازگشت که شاعرانِ آن بر تتبّعِ در شعرِ شاعرانِ سبکِ خراسانی و عراقی تأکیدداشتند، ایهام چندان جایگاهی ندارد. شعرِ مشروطه نیز شعری است که بازتابِ آمال و آلامِ سیاسی و اجتماعی را وجههٔ همتِ خود قراردادهاست؛ ازهمینرو در این دوره نه شاعران دغدغهٔ ایهامپردازی داشتند و نه تودهٔ مخاطبان فراغتِ اندیشیدن به چنان باریکاندیشیهایی را.
در شعرِ نو نیز بهسببِ تفاوتهای ماهوی آن با شعرِ گذشته، به ایهام توجهِ چندانی نشدهاست.نیما به بیزاریاش از آرایههای ادبیِ سنتی اشارهکردهاست. او ابهام را در کلیّتِ ساختارِ شعر و تعدّدِ دلالتها و ظرفیتِ نمادگرایانهٔ آن میجست. به اعتقادِ او «علمِ بدیع به ظلمات شباهت دارد» و «صرف و نحو و بیان و بدیع»، «تلقیناتِ شیطان» است. او در عبارتی طنزآمیز دربابِ علمِ بدیع مینویسد: «علمی که نقصانِ فهم و گمراهی را از اعقاب گرفته به اخلاف میدهد».
دیگر شاعران بزرگِ ِ امروز نیز توجهِ چندانی به ایهام نداشتند. اما در شعرِ هوشنگِ ابتهاج، موسویِ گرمارودی، سید حسنِ حسینی و بهویژه قیصرِ امینپور رگههایی از ایهام حضور دارد. قیصر توجهِ مجدد به ایهام را به قلمروِ شعرِ امروز بازگرداند.
*مقدمهٔ مقالهٔ نویسنده است با عنوانِ «ایهامهای نویافته در شعرِ حافظ»، #چاپشده در مجلهٔ «ادبپژوهی» (دانشگاهِ گیلان)، س ۱۳۹۳، ش ۲۸، صص۱۱۰_۷۷.
تمامیِ ارجاعها برای آسانشدنِ خواندنِ یادداشت، حذف شدهاست.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan