پساکمونیسم و گذار اقتصادی (بخش چهارم)
دولتهای در حال گذارِ شوروی و اروپای شرقی، در برههای تلاش کردند که سهام شرکتهایشان را در قالب کوپن سهام میان عموم شهروندان توزیع کنند. این سیاست کمهزینهترین و پرشتابترین راهکار برای عزیمت به دنیای کاپیتالیسم به شمار میرفت. صندوقهای سرمایهگذاری خصوصی این کوپنها را از مردم گردآوری نموده و به نمایندگی از آنها در شرکتهای واگذارشده سرمایهگذاری میکردند. مدل کسبوکار این صندوقها بدین صورت است که درصد مشخصی از ارزش داراییهای تحت مدیریتشان را به عنوان کارمزد ثابت سالانه دریافت میکنند. این مسئله موجب میشد که مدیران این صندوقها تنها بر درصد کوچکی از بازده نقد داراییهای تحت مدیریتشان کنترل داشته باشند. از همین رو، مدیران این صندوقها به فکر شیوههای بهتری برای پول در آوردن از داراییهای تحت مدیریتشان افتادند، که پربازدهترینشان تاراج داراییها بود.
در عین حال، خصوصیسازی کوپنی با خُرد و پراکندهسازی مالکیت داراییها، امکان نظارت سهامداران دارایی بر مدیران دارایی را از بین برد. جمهوری چک، که پیشگام خصوصیسازی کوپنی بود، به چشمان خود در یافت که بسیاری از صندوقهای سرمایهگذاری چنان چپاول میشدند که زیستپذیریشان به خطر میافتاد و سرانجامی جز ورشکستگی نداشتند. خصوصیسازی کوپنی یک ساختار عمیقاً معیوب مدیریتی را به وجود آورد که هم چپاول ثروت صندوقهای سرمایهگذاری، و هم چپاول ثروت شرکتهایی که صندوقها در آنها سهامدار بودند را امکانپذیر میساخت. این هزینهای بود که جوامع در حال گذار بابت شتابزدگی در خصوصیسازی پرداخت کردند.
نویسندگان
مقاله که مشاور حقوقی سهامداران خُردی بودند که حق و حقوقشان در شرکتهای واگذارشده پایمال میشد، مثالهای بکری از رفتارهای فرصتطلبانهی مدیریتکنندگان ابرشرکتهای نفتی عرضه میکنند. به عنوان مثال، شرکت هلدینگ
Yukos که در صنعت نفت فعالیت دارد، توسط یک الیگارش نامدار روسی به نام «میخاییل خودورکوسکی» کنترل میشد. این هلدینگ در شمار زیادی از شرکتهای تابعهی نفتی سهامدار بود، که هر کدام از این شرکتها نیز سهامداران اقلیت مختلفی داشتند. خودورکوسکی نفت شرکتهای تابعه را با قیمتهای ناچیزی به شرکت مادر (
Yukos) به فروش میرساند، و این عمل را هم بدون اجازهی سهامداران شرکتهای تابعه انجام میداد.
این ارزانفروشی نهایتاً سود شرکتهای تابعه را فرسایش داد و برخی از آنان را به ورشکستگی کشاند. ثروت عظیمی از این شرکتها و سهامداران اقلیت آن به جیب خودورکوسکی سرازیر شد. در عین حال خودورکوسکی ثروتهایی را از شرکت
Yukos بیرون میکشید، از سرمایهگذاری مجدد در میادین نفتی شرکتش خودداری میکرد، مالیاتهایش را نمیپرداخت و دستمزد کارگرانش را به تعویق میانداخت. کمیسیون اوراق بهادار روسیه درصدد بود که معاملات مشکوک شرکتهای خودورکوسکی را مورد بازرسی قرار دهد، اما تلاشهایش به سرانجامی نرسید. کمیسیون از کمبود منابع مالی و انسانی رنج میبُرد و قادر نبود نقش حیاتیاش را به طور مؤثری ایفا کند؛ مضاف بر آنکه نفوذ سیاسی الیگارشهای کشور اثربخشی این نهاد را کاهش میداد.
خودورکوسکی همچنین ضوابطی را در شرکتهای تابعهی
Yukos مقرر کرده بود تا از طریق نقض حقوق سهامداران خُرد، ثروت و دارایی شرکتهای تابعهاش را به کمپانیهای گمنام برونمرزیاش انتقال دهد. انتشار ارزانقیمت سهام شرکتهای تابعه به کمپانیهای برونمرزی، و فروش ارزانقیمت نفت به آنها از جمله ضوابط مقررشده بود؛ خودورکوسکی برای سهامدارانی که با این ضوابط مخالف بودند تنها این امکان را پیش رویشان گذاشته بود که سهامشان را به ارزش ناچیزی به او بفروشند. خودورکوسکی برای تحقق اهدافش نیازمند رأی اکثریت در جلسهی تصمیمگیری سهامداران بود، و برای دست یافتن به آن، ترفند زیرکانهای به ذهنش رسید؛ او به نزد دستگاه دادگستری رفت و با این شکایت که سهامداران خرد با همدیگر تبانی کردهاند و قوانین ضد انحصار کشور آن را غیرقانونی میداند، برای آنان پاپوش دوخت، و دادگاه نیز آنان را از ورود به جلسهی سهامداران محروم کرد.
تنها خودورکوسکی و سهامداران مرتبط با او در جلسهی رأیدهی حضور یافتند و ضوابطشان را تائید و اجرا کردند. سهامداران خُردی که از او شکایت کردند، به نتیجهای دست نیافتند. مشکل بزرگتر این بود که اگر کسی زیادی سر به سر خودورکوسکی میگذاشت، سرنوشت خوشایندی در انتظارش نمیبود. در سال ۱۹۹۸، شهردار شهر نفتیوگانسک، پس از آنکه در ملأ عام از شرکت تابعهی
Yukos درخواست کرد که مالیاتهای محلی و دستمزد معوق کارگرانش را بپردازد، در زادروز خودورکوسکی به ضرب گلوله کشته شد. در مارس ۱۹۹۹ نیز، شخص ثروتمندی به نام یِوگنی روبین که در یک دادخواست قضایی علیه خودورکوسکی پیروز شده بود، در نزدیکی منزلش شاهد انفجار اتومبیل خود و مرگ محافظانش بود.
✅ @karkhone