بحثی درباره ی " روشنایی " تنها استثنای دستور زبان فارسی که صفت با شکل پایه ای " روشنا" تبدیل به اسم شده است .
دکتر علی اصغری : سلام
دوستان ارجمند یک پرسش:
چرا ساخت واژه «روشنایی» را وندی می دانید؟
ملاصادقی : استاد دکتر علی اصغری؛ روشنایی مرکب از روشنا که مخفف روشنان است بمعنی روشن بزیادت الف و نون و یای مصدری به معنی روشنی . (غیاث اللغات ) (آنندراج ).
روشنایی بمعنی روشن شونده شدن است مرکب از روشن و الف فاعلیت و یای مصدری و همزه برای رفع التقای ساکنین و میتواند که یای نسبت باشد در این صورت روشنایی بمعنی نوری و پرتوی که منسوب است به شی ٔ روشن شونده
دکتر محمود علی اصغری؛ ملاصادقی عزیز
سپاس بسیار از پاسخ ارزنده تان در این باره.
روشنایی شاید تنها واژه ای در زبان فارسی باشد که به صورت حاصل مصدری کاربرد دارد. جز این واژه نمونه ای دیگری نیست گویا.آنچه دهخدا در این باره نوشته به سختی قابل تفهیم به فراگیران است.به عبارتی نظرات مختلفی آورده.
در این واژه تکواژ پایه دقیقاً کدام است و وند کدام؟
روشنا(پایه)؟
همین طور باید باشد که می فرمایید. داده های ریشه شناختی هم گواه چنین قولی است.
لکن امروزه «روشنا» کاربرد ندارد و این موضوع ایجاد مشکل نمی کند؟
بنابراین نتیجه می شود در زبان فارسی برخی صفات با پذیرش وند «ا» بدل به اسم می شوند: پهن(صفت)پهنا(اسم)گرم(صفت) گرما(اسم) بلند(صفت) بلندا(اسم)روشن(صفت) روشنا(اسم)
/سرما/(از روی گرما)/ اسم های قیاسی (از روی پهنا)از این نوع اند.
روشنایی دارای دو وند خواهد بود.«ا» وند اسم ساز+«یی » وند حاصل مصدری
با همه این طول و تفصیل یک مشکل اساسی می ماند:
همه اسامی فوق که با وند«ا» از صفت بدل یافته اند دیگر دوباره وند حاصل مصدری نمی پذیرند؛ (اسم در اسم نمی شوند.)در این میان «روشنا+یی نمونه ای منحصر به فرد خواهد ماند.
متشکرم ملاصادقی گرامی
گمان می کنم پاسخ این تشکیک در ریشه اوستایی این واژه نهفته است.در زبان اوستایی /روشن/ رَاُخشَنَ raoxshanaاست.رَاُخشَنَ پایه است و هیچ وندی نپذیرفته.در صفحه288 واج شناسی تاریخی دکتر مهری باقری هم ریشه اوستایی «روشن» امروزیraoxshnaa آمده است. همین نقل در فرهنگ ریشه شناسی دکتر علی مولایی(ص249) آمده
از این روی تکواژ پایه را باید همان «روشنا» ی اوستایی دانست و صفت است که با پذیرفتن وند حاصل مصدری یک بار بدل به اسم می شود.
برای نمونه ای دیگر باید عرض کنم در اوستایی اغلب واژه ها در پایان مصوت اَ می پذیرند: روغن/روغنا
روشنا(اسم مرکب) نقل قول فرهنگ معین اسمی است که از صفت روشن ساخته شده. این نوع اسم دیگر وند حاصل مصدری نمی پذیرد.
روشنایی اسمی است با یک وند حاصل مصدری که ازصفت و ریشه اوستایی raoxshnaa و ریشه پهلوی «روشناک»ساخته شده است .
این پست حاصل یک بحث دستوری بنده کمترین با استاد دکتر محمود علی اصغری هست با تشکر از ایشان .
در فایل زیر ؛ روشن/روشنَ ص9 را ملاحظه بفرمایید.
@ferdosesokhan