خواجۀ بی‌تاج

پس از مشروطه سرودن دربارۀ تهران، بین گویندگان مرسوم شد و تا امروز ادامه دارد. میرزاده عشقی، ایرج‌میرزا، عارف قزوینی و ملک‌الشعرا بهار، بعدها حبیب یغمایی و شهریار، و سپس نادرپور و سپانلو و میمنت میرصادقی هر یک به طریقی از تهران یاد کرده‌اند. برخی به تهران به عنوان پایتخت و حکومت مرکزی نظر داشته‌اند، برخی هم بی‌ اینکه مسائل سیاسی مطمح نظرشان باشد تهران را نواخته‌اند! برخی از سرایندگان شعرهای بلند و مستقل در این باب ساخته‌اند، برخی هم در یک‌دوسه بیت خدمت تهران رسیده‌اند.

برای نمونه دو بیت از شعر عشقی در «سه تابلوی مریم» را بخوانیم. صحنه‌ای که پدری داغدیده بر گور دختر جوانمرگش که جوانی تهرانی او را فریفته، دامانش را آلوده و ترکش کرده، خون می‌گرید و پیرزنی از راه می‌رسد:
خمیده‌پشت زنی پیر لندلندکنان
دو سه دقیقۀ پیش آمد و نمود فغان

که صد هزاران لعنت به مردم تهران
سپس نگاهی بر من نمود و گشت روان.


یا سروده‌ای از ایرج میرزا که رندانه این بیت را گذاشته در دهان آن خانم چاقچوری که صورت را نِکو گرفته بود:
من از زن‌های تهرانی نباشم
از آنهایی که می‌دانی نباشم!


و دو بیت از ملک الشعرا بهار که هر کدام بیتی است از قصیده‌ای بلند:
آفت دین است و دانش‌، آفت ننگ است و نام
الحذر ای عاقل از طهران‌، که طهران آفتی است.
و
دمادم در پی عیش و تناسانی‌ست تهرانی
ز بغدادی و کوفی نسخهٔ ثانی‌ست تهرانی.


و دو بیت از شعر مشهور شهریار:
الا ای داور دانا تو می‌دانی که ایرانی
چه محنت‌ها کشید از دست این تهران و تهرانی

چه طرفی بست از این جمعیّت‌ ایران جز پریشانی
چه داند رهبری سرگشتۀ صحرای نادانی.


عارف قزوینی نیز گرچه یک‌دو بیت پراکنده بیشتر دربارۀ تهران ندارد، در نامه‌هایش حسابی از خجالت تهران درآمده است.

آنچه از بررسی چهرۀ تهران در شعر شاعران از مشروطه که تهران، طهران بود تا امروز که تهران کلاف سردرگمی بیش نیست به دست می‌آید این است که این شهر دست‌کم بین شاعران اقبالی نداشته و فروکوفتنش کمابیش سکۀ رایج بوده است. البته استثنائاتی هم همیشه بوده. برای مثال سپانلو نگاهی متفاوت به تهران داشته؛ او تاریخ و پیشینۀ زادگاه خود و حال‌و‌هوای مردمانش را به شکلی نوستالژیک ترسیم کرده است.

از میان شعرهایی که برای این شهر ساخته شده، شعر خانم میمنت میرصادقی (متولد ۱۳۱۶) هم به گمانم جالب توجّه است. این شعر که «خواجۀ بی‌تاج» نام دارد، به گمان من از بهترین‌های میمنت است. شاعر تهران را چون خواجۀ مفلوکی دیده که با سگرمه‌های درهم به کوه البرز تکیه داده، دندان بر هم می‌ساید و بر خویش می‌ژکد. این مخلوق کژوکوژ فرزند خلف خواجۀ قجر است. خواجۀ بی‌تاج در سال ۱۳۷۷ گفته شده است:

ابرو به هم کشیده
لب‌ها فشرده تنگ
تمثال زجر و فاجعه و خبث و بخل و بغض
در قاب واژگونۀ اقبال و اقتدار
خالی ازآنچه لذّت زایای زندگی‌ست
این گونه تکیه داده به البرز
فرزند صدق خواجۀ قاجار است
تهران،
تهران بی‌تبار.
(زیر خونسردترین برف جهان، انتشارات مروارید، ص ۱۶)

#عاطفه_طیه


جان آگه با #فرهیختگان
@IRANINtellectuals