✳️ «روزی روزگاری، آجیل‌خوری برابر بود با رشوه‌خواری!»
❇️ در هر زبانی به‌سببِ دلایلِ مذهبی، اخلاقی یا بنابه عرف و ادب، شماری از واژه‌ها تابو (حرام‌واژه یا دشواژه) به‌شمار می‌روند. فرهنگ‌ها از فرایندی غریب بهره‌می‌برند که تاحدی و تامدتی از زشتی و کراهتِ استعمالِ این حرام‌واژه‌ها کاسته‌‌می‌شود. در مباحثِ ادبی این فرایندِ بهداشتی‌‌شدنِ واژگان و تعابیر، «به‌گویی» یا «حُسنِ تعبیر» خوانده‌می‌شود. نمونه‌ها فراوان است و پُر پیداست که اغلبِ این واژه‌ها و کنایات مربوط به حوزهٔ مباحثِ جنسی و سیاسی است. اما این کاربردها بسیار متنوع است و قلمروی به‌پهناوریِ مراحلِ زاده‌شدن تا مرگ آدمی را دربرمی‌گیرد. حتّی بارِ معناییِ گوناگونِ واژگان را نیز می‌توان ذیلِ همین مبحث گنجاند. فی‌المثل در مسابقه‌های فوتبال، تیمِ محبوبِ ما «بازی را واگذارمی‌کند» اما تیمِ مقابل «شکست‌می‌خورد»؛ یا تیمِ ما «از ادامهٔ مسابقات بازمی‌ماند» اما تیم مقابل «از گردونهٔ مسابقات خارج‌می‌شود!»
◀️ در زبانِ فارسی، ده‌ها تعبیر دربارهٔ رشوه و رشوه‌خواری وجود‌دارد. یکی از این تعابیر «پاره» است که بسامدِ بالای کاربردِ آن در شعرِ ناصرخسرو از ویژگی‌های سبکیِ این شاعر به‌شمارمی‌رود:
چون نار پاره‌پاره شود حاکم
گر حکم‌کرد باید بی‌پاره
◀️ این واژه پیشینه‌ای کهن در زبان‌های ایرانی دارد و در فرهنگِ فارسی به پهلوی، تألیفِ دکتر بهرامِ فره‌وشی (انتشارات دانشگاهِ تهران، ص۲۶۲) به‌صورت pārak ضبط‌شده‌است.
◀️ جالب است بدانیم، یکی از معانیِ کناییِ «کود» نیز «رشوه» است، و بالعکس («فرهنگ بزرگ سخن»، مدخل: «کود» و «رشوه»). البته این معنی از زبان‌های فرنگی به زبان ما راه‌یافته‌است(بنگرید به مدخل: manure در: فرهنگ معاصرِ هزاره، تألیف استاد علی‌محمد حق‌شناس و همکاران). آیا این تعبیرِ مجازی با مفهومِ چاق‌شدنِ زمین ازطریقِ کود‌دادن، پیوندی‌دارد؟! به‌هرحال رشوه‌دهنده نیز رشوه‌گیر را سیر یا سبیلش را چرب می‌کند.
◀️ دربارهٔ تبار و ریشهٔ واژهٔ «آجیل» پژوهشی بایسته صورت‌نگرفته‌است. در برهانِ قاطع و حاشیهٔ استاد معین بر آن، و نیز فرهنگِ بزرگِ سخن (به سرپرستیِ استاد حسنِ انوری) مطلبی در این‌باره نیامده‌است. دکتر محمد حسن‌دوست تنها به نقل نظرِ منشی‌زاده که احتمال‌داده آجیل با «آچار» مرتبط باشد، بسنده‌کرده‌است (فرهنگِ ریشه‌شناختیِ زبانِ فارسی، فرهنگستانِ زبان و ادبِ فارسی، ص۹). و آچار واژه‌ای است کهن که در تاریخ‌بیهقی و شعرِ ناصرخسرو آمده‌است؛ و آن ترشیِ ترکیبی بوده و نیز کنایه از هرچیزِ آمیخته و درهم. شاید ترکیبِ «آجیلِ آچار» (صورتِ دیگر آن «آجیلْ‌آچار») که آجیلی آغشته‌به ترشی و زعفران و گُلپر بوده، موجب ارائهٔ چنین نظری از جانبِ منشی‌زاده شده‌باشد. گویا برخی، براساسِ هجای «چار» در آچار، عامیانه ریشه‌ای برای «آجیل‌آچار» برتراشیده‌اند و نوشته‌اند: «آچارِ چهارمغز: گردو، بادام، فندق و پسته» (فرهنگِ بروبچه‌های تِرون، زنده‌یاد مرتضی احمدی، ذیل: آجیلْ‌آچار»).
در فرهنگِ فارسیِ عامیانهٔ استاد ابوالحسن نجفی نیز «آجیلِ مشکل‌گشا» مرکّب از هفت چیز («پسته، فندق، بادام، نخودچی، کشمش، خرما خارک و توت‌خشکه») دانسته‌شده و درادامه آمده: «... که برای رفعِ مشکلات نذرکنند و بخرند و میانِ هفت‌نفر متدیّن تقسیم‌کنند».
◀️ اما وجود تعابیرِ کناییِ زیر در کتابِ «شرحِ زندگانی من» نوشتهٔ عبداللهِ مستوفی (که سرشار است از واژه‌ها و تعابیرِ محاوره‌ایِ نادرِ رایج در اواخرِ عصرِ قاجار) نشان‌می‌دهد، روزگاری «آجیل» تعبیری کنایی برای پنهان‌داشتنِ کراهتِ حرام‌واژهٔ «رشوه» بوده‌است. در این اثر کنایات زیر آمده:
«آجیل خوردن: رشوه‌گرفتن»
«آجیل گرفتن: رشوه‌گرفتن»
آجیل‌خوری: رشوه‌گرفتن»
(به‌نقل از: فرهنگِ بزرگِ سخن)
این تعابیر نشان می‌دهد احتمالاً روزگاری برسبیلِ تعارف و برای نعل‌کردنِ خرِ کریم، «آجیل» هدیه‌دادن مرسوم بوده‌است؛ همان‌گونه که در سال‌های نه‌چندان دور «ماهی‌سفید»هدیه‌دادن (به‌خصوص ازجانبِ شمالی‌ها) چنین کارکردی داشته‌است. میرزاده عشقی نیز در مصراعی از شعرِ "خرتوخر" آورده: "جمله فتادند به فکرِ آجیل".
◀️ نکتهٔ آخر آن‌که در «فرهنگِ بزرگِ سخن» ذیلِ مدخلِ «آجیل»، کنایه‌ای آمده که تمام‌و‌کمال بیانگرِحال‌و‌روزِ امروزِ ما است:
«آجیلِ کسی کوک‌بودن: وضع و زندگیِ خوب و بارونق‌داشتن»!
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
❇️ در هر زبانی به‌سببِ دلایلِ مذهبی، اخلاقی یا بنابه عرف و ادب، شماری از واژه‌ها تابو (حرام‌واژه یا دشواژه) به‌شمار می‌روند. فرهنگ‌ها از فرایندی غریب بهره‌می‌برند که تاحدی و تامدتی از زشتی و کراهتِ استعمالِ این حرام‌واژه‌ها کاسته‌‌می‌شود. در مباحثِ ادبی این فرایندِ بهداشتی‌‌شدنِ واژگان و تعابیر، «به‌گویی» یا «حُسنِ تعبیر» خوانده‌می‌شود. نمونه‌ها فراوان است و پُر پیداست که اغلبِ این واژه‌ها و کنایات مربوط به حوزهٔ مباحثِ جنسی و سیاسی است. اما این کاربردها بسیار متنوع است و قلمروی به‌پهناوریِ مراحلِ زاده‌شدن تا مرگ آدمی را دربرمی‌گیرد. حتّی بارِ معناییِ گوناگونِ واژگان را نیز می‌توان ذیلِ همین مبحث گنجاند. فی‌المثل در مسابقه‌های فوتبال، تیمِ محبوبِ ما «بازی را واگذارمی‌کند» اما تیمِ مقابل «شکست‌می‌خورد»؛ یا تیمِ ما «از ادامهٔ مسابقات بازمی‌ماند» اما تیم مقابل «از گردونهٔ مسابقات خارج‌می‌شود!»
◀️ در زبانِ فارسی، ده‌ها تعبیر دربارهٔ رشوه و رشوه‌خواری وجود‌دارد. یکی از این تعابیر «پاره» است که بسامدِ بالای کاربردِ آن در شعرِ ناصرخسرو از ویژگی‌های سبکیِ این شاعر به‌شمارمی‌رود:
چون نار پاره‌پاره شود حاکم
گر حکم‌کرد باید بی‌پاره
◀️ این واژه پیشینه‌ای کهن در زبان‌های ایرانی دارد و در فرهنگِ فارسی به پهلوی، تألیفِ دکتر بهرامِ فره‌وشی (انتشارات دانشگاهِ تهران، ص۲۶۲) به‌صورت pārak ضبط‌شده‌است.
◀️ جالب است بدانیم، یکی از معانیِ کناییِ «کود» نیز «رشوه» است، و بالعکس («فرهنگ بزرگ سخن»، مدخل: «کود» و «رشوه»). البته این معنی از زبان‌های فرنگی به زبان ما راه‌یافته‌است(بنگرید به مدخل: manure در: فرهنگ معاصرِ هزاره، تألیف استاد علی‌محمد حق‌شناس و همکاران). آیا این تعبیرِ مجازی با مفهومِ چاق‌شدنِ زمین ازطریقِ کود‌دادن، پیوندی‌دارد؟! به‌هرحال رشوه‌دهنده نیز رشوه‌گیر را سیر یا سبیلش را چرب می‌کند.
◀️ دربارهٔ تبار و ریشهٔ واژهٔ «آجیل» پژوهشی بایسته صورت‌نگرفته‌است. در برهانِ قاطع و حاشیهٔ استاد معین بر آن، و نیز فرهنگِ بزرگِ سخن (به سرپرستیِ استاد حسنِ انوری) مطلبی در این‌باره نیامده‌است. دکتر محمد حسن‌دوست تنها به نقل نظرِ منشی‌زاده که احتمال‌داده آجیل با «آچار» مرتبط باشد، بسنده‌کرده‌است (فرهنگِ ریشه‌شناختیِ زبانِ فارسی، فرهنگستانِ زبان و ادبِ فارسی، ص۹). و آچار واژه‌ای است کهن که در تاریخ‌بیهقی و شعرِ ناصرخسرو آمده‌است؛ و آن ترشیِ ترکیبی بوده و نیز کنایه از هرچیزِ آمیخته و درهم. شاید ترکیبِ «آجیلِ آچار» (صورتِ دیگر آن «آجیلْ‌آچار») که آجیلی آغشته‌به ترشی و زعفران و گُلپر بوده، موجب ارائهٔ چنین نظری از جانبِ منشی‌زاده شده‌باشد. گویا برخی، براساسِ هجای «چار» در آچار، عامیانه ریشه‌ای برای «آجیل‌آچار» برتراشیده‌اند و نوشته‌اند: «آچارِ چهارمغز: گردو، بادام، فندق و پسته» (فرهنگِ بروبچه‌های تِرون، زنده‌یاد مرتضی احمدی، ذیل: آجیلْ‌آچار»).
در فرهنگِ فارسیِ عامیانهٔ استاد ابوالحسن نجفی نیز «آجیلِ مشکل‌گشا» مرکّب از هفت چیز («پسته، فندق، بادام، نخودچی، کشمش، خرما خارک و توت‌خشکه») دانسته‌شده و درادامه آمده: «... که برای رفعِ مشکلات نذرکنند و بخرند و میانِ هفت‌نفر متدیّن تقسیم‌کنند».
◀️ اما وجود تعابیرِ کناییِ زیر در کتابِ «شرحِ زندگانی من» نوشتهٔ عبداللهِ مستوفی (که سرشار است از واژه‌ها و تعابیرِ محاوره‌ایِ نادرِ رایج در اواخرِ عصرِ قاجار) نشان‌می‌دهد، روزگاری «آجیل» تعبیری کنایی برای پنهان‌داشتنِ کراهتِ حرام‌واژهٔ «رشوه» بوده‌است. در این اثر کنایات زیر آمده:
«آجیل خوردن: رشوه‌گرفتن»
«آجیل گرفتن: رشوه‌گرفتن»
آجیل‌خوری: رشوه‌گرفتن»
(به‌نقل از: فرهنگِ بزرگِ سخن)
این تعابیر نشان می‌دهد احتمالاً روزگاری برسبیلِ تعارف و برای نعل‌کردنِ خرِ کریم، «آجیل» هدیه‌دادن مرسوم بوده‌است؛ همان‌گونه که در سال‌های نه‌چندان دور «ماهی‌سفید»هدیه‌دادن (به‌خصوص ازجانبِ شمالی‌ها) چنین کارکردی داشته‌است. میرزاده عشقی نیز در مصراعی از شعرِ "خرتوخر" آورده: "جمله فتادند به فکرِ آجیل".
◀️ نکتهٔ آخر آن‌که در «فرهنگِ بزرگِ سخن» ذیلِ مدخلِ «آجیل»، کنایه‌ای آمده که تمام‌و‌کمال بیانگرِحال‌و‌روزِ امروزِ ما است:
«آجیلِ کسی کوک‌بودن: وضع و زندگیِ خوب و بارونق‌داشتن»!
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون »
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment