በ1996 ዓ.ም የወንጀል ህግ ስለህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ የደነገገውን በስፋት እናያለን፡፡
ህጋዊ መከላከል /አልሞት ባይ ተጋዳይነት/ ምን እንደሆነና አንድ ሰው የፈፀመው ድርጊት አፈጻጸሙ በአልሞት ባይ ተጋዳይነት ከሆነ ቅጣትን የማያስከትል መሆኑ የተደነገገው በዚሁ ህግ ጠቅላላ ክፍል በቁጥር 78 ላይ ነወ፡፡ በዚህ አንቀጽ መሰረት አንድ ድርጊት በአልሞት ባይ ተጋዳይነት የተፈፀመ ነው፡፡ የሚባለው ምን ምን ሁኔታዎች ተሟልተው ስገኙ እንደሆነ ከዚህ ቀጥሎ በዝርዝር እንመለከታለን፡፡
3.1) አስቀድሞ የተሰነዘረ ወይም በርግጠኛ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ ጥቃት መኖር
በወንጀል ህግ አንቀጽ 78 ላይ እንደተመለከተው አንድን ድርጊት ራስን ወይም ሌላውን ፣ የራን ወይም የሌላውን ሰው መብት ለመከላከል ስባል የተደረገ ነው ለማት በዚሁ መካከል በተደረገለት መብት ላይ አስቀድሞ የሰነዘረ ወይም በእርግጠኛ ሊደርስ የሚችል መሆኑን ማረጋገጥ የሚቻለው እንዴት ነው? ተከላካዩ ሊደርስብኝ ነው ብሎ ማመኑ በቂ ሊሆን ይችላል ወይ? ጥቃቱስ እስኪፈፀም መጠበቅ ያስፈልጋል ወይ? የሚሉት ናቸው፡፡
በብዙ ሀገሮች የወንጀል ህጎች እንደተደነገገው አንድ ሰው መብቱን ከህገወጥ ጥቃት የሚከላከለው ጥቃቱ በተግባር ሲፈጸምበት ብቻ አይደለም፡፡ ጥቃቱ ገና በተግባር ባይፈጸምበትም በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል መሆኑ በታመነ ጊዜ የመከላከል መብትን መጠቀም ይቻላል፡፡ የእኛም ህግ ከዚህ የተለየ አይደለም፡፡ በወንጀል ህግ ቁጥር 78 ላይ ‹‹የራሥን ወይም የሌላውን ሰው መብት ህገወጥ ከሆነ ጥቃት ለማዳን›› የሚለው ሐረግ አጥቂው በማጥቃት ላይ ያለ መሆኑን የሚያመለክት ሲሆን‹‹በቅርብ ከሚደርስ ጥቃት›› የሚለው ሐረግ ደግሞ አጥቂው ጥቃቱን ለመፈጸም ወይም ለማድረስ ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ መነሳቱን የሚያመለክትና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት (in the normal course of things) የዚያን አይነት ውሳኔ አድርጎ የተነሳ ሰው በእርግጥ ይፈፅመዋል ተብሎ የሚታመን መሆኑን የሚያስገነዝብ ነው፡፡ ይህም ጥቃቱ በተግባር ከመፈጸሙ በፊትም ተከላካዩ መብቱን ለመከላከል የሚያስችል መሆኑን ያመለክታል፡፡
በህጉ መሰረት ጥቃቱ ተፈፅሞ ያለፈ ወይም ደግሞ ከመፈፀም ወይም ከመድረስ ገና ብዙ የራቀ መሆን የለበትም፡፡ ጥቃቱ ተፈፅሞ ወይም ደርሶ ካለፈ በኋላ ህጋዊ መከላከል መብት አይኖርም፡፡ ተጠቂዉ ጥቃቱ ተፈፅሞበጽ ካለፈ በኋላ የሚሰነዘረው የአጸፋ ጥቃት (counter-attack) የበቀል እርምጃ እንጂ ህጋዊ መከላከል ባለመሆኑ ድርጊቱ ህጋዊ መከላከል መሆን ቀርቶ ህገወጥ ይሆናል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ድርጊት ወይም ጥቃት ተፈፅሞ ያለፈው ወይም ያቆመው በዚህ ደቂቃና ሴኮንድ ላይ ነው ብሎ በትክክል መናገር ባይቻልም ከነገሩ ሁኔታ በመነሳት መገመት አያስቸግርም፡፡ ጥቃት አድራሹ ይፈፅም የነበረውን ህገወት ድርጊት አቁሞ ከጥቃቱ ቦታ ወይም ከተጠቂው ከራቀ ጥቃቱ ያለፈ መሆኑን በቀላሉ መገመት ይቻላል፡፡ በርግጥ ጥቃት የተፈፀመበት ወይም የደረሰበት ሰው በጥቃቱ ምክንያት የፍርሃ፣ የድንጋጤ፣ የደም ፍላት ወዘተ ስሜቱ ወዲያውኑ ሊበርድለት ስለማይችል ነገሩን የማመዛዘን ችሎታውን ለጊዜው ሊያጣ ይችል ይሆናል፡፡ በተለይ አጥቂዎቹ በርካታ በመሆን በአንድ ግለሰብ ላይ ጥቃትን በሚደርሱብት ጊዜ የተክላካዩ በጥቂቶቹ ላይ የወሰደው የመከላከል እርመጃ ጥቂቱን ለጊዜው ጋብ ሊደርገው ይችላል፡፡ ነገር ግን ከአጥቂዎቹ መካከል ቀሪዎቹ ጥቃቱን የሚቀጥሉ መስሎ ከታየው በነሱ ላይ የሚወስደው የመከላከል እርመጃ ጥቃቱ ከቆመና ሰሜቱ ከበረደልት በኋላ ያደረገው አያሰኘውም፡፡
በአንድ ወቅት ስለተፈጸመ ከዚህ ሁኔታ የቅርብ ግንኙነት ስላለው እንደ ጉዳዩ እንመልከት፡፡ አንድ ግለሰብ አምስት ሰዎች በመተባበር ጥቃት ሲያደርሱበት ከመካከላቸው አንዱን መትቶ ከገደለውና ስሜቱ ከበረደለት በኋላ ሌላወን ሆን ብሎ ተኩሶ አቁስሏል ትብሎ ተከሷል፡፡ ጉዳዩ በይግባኝ የቀረበለት ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ ‹‹…መልስ ሰጭ የማሰጠንቀቂያ ተኩስ አከታሎ ወደ ሰማይ ከተኮሰ በኋላ ድብደባው የሚቀጥል በመሆኑ ሟችን ተኩሶ ሲጥለው የግል ተበዳይ (ከሞች ግብረ አበሮች መካከል የሞች ወንድ የሆነው) ወደ ሟች ሊሄድ ሲል መመታቱ በመልስ ሰጪው ላይ አድኖ የነበረው ስሜት ካፈ በኋላ የተፈፀመ ነው ሊባል የማይችልና ተነጣጥሎ የማይታይ ነው›› በማለት በዐቃቤ ህግ አማካኝነት የቀረበው ይግባኝ ውድቅ አድርጐ መልስ ሰጭውን በነፃ አሰናብቷል፡፡
አንድ ህገወጥ የሆነ ጥቃት በእርገጠኛ ወዲያወኑ ሊደርስ የሚችል ነው የሚባለው ከፍ ሲል እንደተጠቀሰው አጥቂው ድርጊቱን ለመፈፀም ቁርጥ ውሳኔ አድርጎ ሲነሳና በነገሮች ልማዳዊ ሂደት ያንን ቁርጥ ውሳኔ ያደረገ ሰው ድርጊቱን በእርግጥ የፈፅመዋል ተብሎ ሲታመን ነው፡፡ ከዚሀም በተጨማሪ እርመጃዎችን ሊወስድ ይችላል፡፡ ለዚህ ግልጽ ግንዛቤ እንዲኖረን አንድ በጠቅላይ ፍርድ ቤት የተወሰነ ጉዳይ እንመልከት፡፡ አንዲት ሴት የህግ ባሏን በመጥረቢያ ቆራርጣ ገድላለች ተብላ በከፍተኛው ፍርድ ቤት ክስ ቀርቦባት እድሜ ልክ ፅኑ እስራት ይፈረድባትና ጉዳዩ በይግባኝ ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ይቀርባል፡፡ ከፍርድ ቤቱ መዝገብ ለመረዳት እንደተቻለው ይግባኝ ባይና ሟች በባልና ሚስትነት ለዘጠኝ አመታ ያህል አብረው የኖሩ ሲሆን ሟች በየጊዜው ይግባኝ ባይን እየደበደበ ያሰቃያታል፡፡ ከእለታት አንድ ቀን ሰክሮ በመምጣት ሲደበድባት እሳት አጥፍታ ጓዳ ትደበቃለች፡፡ ሟች ‹‹የት አባሽ ትገቢያለሽ›› በማለት ተከታትሎ መጥረቢያ አንስቶ ሊመታት ሲል ቀድማ መጥረቢያውን በመቀማት መትታ ገድላዋለች፡፡ በዚህ አድራጐቷ ተከሳ ቀርባ የከፍተኛው ፍርድ ቤት የእድሜ ልክ ፅኑ እስራት ፈርዶበታል፡፡ ጉዳዩን በይግባኝ ቀርቦለት የመረመረው ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ፍርድ ይግባኝ ባይ የሰጠችውን የእምነት ቃል ጥፋተኛ ከተባለችበት ከወንጀል ህግ አንቀጽ 539 ጋር በማገናዘብ እንደመረመር ነው አድራጐቱን የፈፀመችው ሟችን ለመግድል አስባና ቅደመ ዝግጀት አድርጋ ሳይሆን ሟች ከዚህ ቀደም በየጊዜው ያደርስባት ከነበረው ሰቃይ ሌላ በእለቱ ሰክሮ በመምጣቱ ሲጠጋት እንደለመደችው እንዳያያት እሳቱን አጥፈታ ብትደበቅም የትአባሽ ትገቢያለሽ ብሎ ከበሩ ላይ የእንጨት መፍለጫ መጥረቢያ በመያዝ ሊገድላት በፍለጋ ላይ እንዳለ መጥረቢያውን ከእጁ ነጥቃ መምታቷን ሲሆን በዚህ በግልፅ መገንዘብ የሚቻለው በወቅቱ (በእርግጠኛ) እንደሚገላት በእሶም በኩል ሕይወቷን ለማትረፍ ሟች እንዳያያት እሳት ማጥፋቷ ከዚያም ከጓዳ ገብታ መደበቋና ሟችም አድራጐቱን ሳይገታ እየገፋ መጥቶ ሊገላት የእንጨት መጥረቢያ ይዞ እሶን መፈለጉ ቀድማ በፍርሃትና በሽብር መጥረቢያውን በመንጠቅ መትታ ገድለዋለች፡፡ እሱም ቢቀድማ ኑሮ የእሱን ፅዋ እንደምትቀበል በወቅቱ ከደረሰው ሁኔታ ይህ ፍርድ ቤት ተገንዝቦል፡፡ ሟች መጥረቢያ ይዞ እየተሳደበ እና ይጋባኝ ባይ መብራት አጥፍታ ብትደበቅም ባለመታገስ መጥረቢያ ይዞ ሊገድላት ሲፈልግ ሳይገላት ቀድማ መምታቷ በህጋዊ መከላከል (አልሞት ባይ ተጋዳይነት) የፈፀመችው በመሆኑ አድራጐቷ በወንጀል ህግ አንቀፅ 78 የሚሸፈን ነው በማለት ይግባኝ ባይዋን በነፃ አሰናብቷታል፡፡ ከዚህ ውሳኔ መገንዘብ እንደሚቻለው ይግባኝ ባይዋ መከላከል ከማድረጐ አስቀድማ በሕይወቷ ላይ በእርግጠኛ ወዲያዉኑ ሊደርስ የሚችል ህገወጥ የሆነ ከባድ ጥቃት አንዣቦ እንደነበርና ጥቃቱንም ለማስወገድ መብራት በማትፋትና በጨለማ ጓዳ በመደበቅ የተቻላትን ሁሉ ጥረት አድርጋ ከጥቃቱ መዳ