اما این وضعیت فقط یک پیش‌فرض است؛ می‌توان بار منفی این اصطلاح را خنثی کرد و ما در این مقاله دقیقاً قصد داریم چنین کنیم. سوم اینکه مناقشه‌برانگیز بودن خودِ این مقوله نیز یکی از ویژگی‌های مهم آن است که باید توضیح داده شود.
مرزهای این مقوله به‌شدت مبهم‌اند، به‌گونه‌ای که حتی مخاطبان کاملاً آگاه و صاحب تشخیص ممکن است دربارهٔ اینکه چیزی ــ یک اثر یا حتی یک ژانر کامل، مانند سینمای کلاسیک هالیوود ــ میان‌مایه است یا نه، اختلاف نظر داشته باشند.
در عین حال، مجموعهٔ کوچکی از نمونه‌های نسبتاً روشن وجود دارد که نظریهٔ ما را شکل می‌دهد. چهارگانهٔ رمان‌های «خرگوش» (Rabbit) نوشتهٔ جان آپدایک، که بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰ منتشر شدند، و فیلم «جنایات و تخلفات» (Crimes and Misdemeanors) ساختهٔ وودی آلن در سال ۱۹۸۹، آشکارا در دستهٔ میان‌مایه قرار می‌گیرند.
در مقابل، ملودرام آتونال «پی‌یرو لونه‌ر» (Pierrot lunaire) اثر آرنولد شونبرگ (۱۹۱۲)، رمان «خشم و هیاهو» (The Sound and the Fury) نوشتهٔ ویلیام فاکنر (۱۹۲۹)، فیلم A Minecraft Movie (۲۰۲۵) و ترانهٔ «Espresso» از سابرینا کارپنتر (۲۰۲۴)، آشکارا بیرون از این دسته قرار می‌گیرند و در دو سوی آن واقع شده‌اند.
هر نظریهٔ معقولی دربارهٔ میان‌مایه باید یا این قضاوت‌های نسبتاً مشترک را تأیید کند یا توضیح دهد که چرا این قضاوت‌ها نادرست‌اند. منتقدانی مانند وولف و مک‌دونالد تلاش کردند میان‌مایه را همچون چیزی معرفی کنند که در نوعی سرزمین بی‌صاحب هنری گرفتار شده است؛ سرزمینی میان دو قلمرو ناسازگار از آفرینش مشروع هنری:
از یک سو قلمرو هنر والا، که از نظر فکری چالش‌برانگیز و از نظر هنری خلاق است، به‌دست نخبگان و برای نخبگان ساخته می‌شود و از سوی دیگر قلمرو هنر پست، که پرانرژی، صادقانه و سرشار از نیروی حیاتی است و برای توده‌ها و به‌دست توده‌ها تولید می‌شود.
از نظر آنها، میان‌مایه چیزی نیمه والا و نیمه پست بود؛ قاطری نامشروع که در میانه گیر کرده است: آن‌قدر ساده‌سازی‌شده که نمی‌تواند هنر جدی باشد و در عین حال فاقد اصالت و سرزندگی هنر عامهٔ بزرگ است. ما با این دیدگاه مخالفیم.به جای رویکرد «نه این و نه آن»، ما رویکرد «هم این و هم آن» را پیشنهاد می‌کنیم.
آثار میان‌مایه آثاری هستند که به‌طور هم‌زمان استانداردهای متفاوتی از موفقیت را دنبال می‌کنند؛ استانداردهایی که هم به هنر والا و هم به هنر پست تعلق دارند.
برخلاف آوانگارد که ممکن است فقط برای مخاطبی بسیار محدود و خاص جذاب باشد، آثار میان‌مایه مخاطبی گسترده را هدف قرار می‌دهند و برای درک آنها فقط آشنایی حداقلی با رسانه یا ژانر مربوط لازم است.
اما از سوی دیگر، برخلاف بیشتر آثار صریحاً پاپ که می‌توانند با آسان‌گیری و بی‌دغدغگی کامل به مخاطب انبوه دست پیدا کنند، آثار میان‌مایه دست‌کم برای دستیابی به برخی از شکل‌های موفقیت هنریِ معمول در هنر والا تلاش می‌کنند: عمق مضمونی، جاه‌طلبی فرمی، ساختار روایی پیچیده، غنای فلسفی، خلاقیت زبانی و مواردی از این دست.
خلاصهٔ نظریهٔ ما این است: آثار هنری میان‌مایه، تا حد قابل‌توجهی، هم می‌کوشند برای مخاطب انبوه قابل‌دسترس باشند و هم واجد جاه‌طلبی‌های قابل‌توجه هنر والا باشند. پس «میان» بودن این هنر از آنجا ناشی می‌شود که اهداف مشخصهٔ هر دو سوی «پست» و «والا» را در خود دارد.
نمونهٔ آرمانی آثار میان‌مایه آثاری هستند که مخاطب انبوه را هدف قرار می‌دهند و در عین حال جاه‌طلبی‌های هنر والا را نیز نشان می‌دهند. برای مثال، در آثار آپدایک، این جاه‌طلبی می‌تواند بررسی و نقد مستمر افول آمریکا باشد؛ و در مورد وودی آلن، می‌تواند پرداختن به پرسش وجودیِ این باشد که اگر هیچ تضمین الهیاتی برای اخلاق وجود نداشته باشد، ما چگونه باید زندگی کنیم و با یکدیگر رفتار کنیم.
در مقابل، نمونه‌های آرمانیِ غیرمیان‌مایه یا اصلاً نمی‌کوشند خود را برای مخاطبی گسترده قابل‌دسترس کنند ــ مانند شونبرگ یا فاکنر ــ یا با جاه‌طلبی‌های بزرگ و سنگین مواجه نیستند ــ مانند فیلم Minecraft یا ترانهٔ کارپنتر. اما دربارهٔ مناقشه‌برانگیز بودن کاربرد این اصطلاح چه می‌توان گفت؟
دو مؤلفهٔ اصلی نظریهٔ ما درجه‌پذیر هستند: هم گستردگی یا محدودیت مخاطبی که اثر می‌کوشد به آن دسترسی پیدا کند و هم میزان جاه‌طلبی هنری اثر، طیفی است نه دوگانه.
و درجه‌پذیری به ابهام منجر می‌شود؛ چیزی که دقیقاً در قلمرو میان‌مایه با آن مواجهیم. برای مثال، اریک کارمن در ترانهٔ All by Myself در سال ۱۹۷۵ هنگامی که از کنسرتوی پیانوی شمارهٔ ۲ راخمانینف استفاده کرد، تا حدی جاه‌طلبی هنری نشان داد؛ اما این جاه‌طلبی چنان سطحی بود که وسوسه می‌شویم آن اثر را یک ترانهٔ پاپ کمی آراسته‌تر بدانیم و نه یک اثر واقعاً میان‌مایه.
مرزهای این مقوله به‌شدت مبهم‌اند، به‌گونه‌ای که حتی مخاطبان کاملاً آگاه و صاحب تشخیص ممکن است دربارهٔ اینکه چیزی ــ یک اثر یا حتی یک ژانر کامل، مانند سینمای کلاسیک هالیوود ــ میان‌مایه است یا نه، اختلاف نظر داشته باشند.
در عین حال، مجموعهٔ کوچکی از نمونه‌های نسبتاً روشن وجود دارد که نظریهٔ ما را شکل می‌دهد. چهارگانهٔ رمان‌های «خرگوش» (Rabbit) نوشتهٔ جان آپدایک، که بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰ منتشر شدند، و فیلم «جنایات و تخلفات» (Crimes and Misdemeanors) ساختهٔ وودی آلن در سال ۱۹۸۹، آشکارا در دستهٔ میان‌مایه قرار می‌گیرند.
در مقابل، ملودرام آتونال «پی‌یرو لونه‌ر» (Pierrot lunaire) اثر آرنولد شونبرگ (۱۹۱۲)، رمان «خشم و هیاهو» (The Sound and the Fury) نوشتهٔ ویلیام فاکنر (۱۹۲۹)، فیلم A Minecraft Movie (۲۰۲۵) و ترانهٔ «Espresso» از سابرینا کارپنتر (۲۰۲۴)، آشکارا بیرون از این دسته قرار می‌گیرند و در دو سوی آن واقع شده‌اند.
هر نظریهٔ معقولی دربارهٔ میان‌مایه باید یا این قضاوت‌های نسبتاً مشترک را تأیید کند یا توضیح دهد که چرا این قضاوت‌ها نادرست‌اند. منتقدانی مانند وولف و مک‌دونالد تلاش کردند میان‌مایه را همچون چیزی معرفی کنند که در نوعی سرزمین بی‌صاحب هنری گرفتار شده است؛ سرزمینی میان دو قلمرو ناسازگار از آفرینش مشروع هنری:
از یک سو قلمرو هنر والا، که از نظر فکری چالش‌برانگیز و از نظر هنری خلاق است، به‌دست نخبگان و برای نخبگان ساخته می‌شود و از سوی دیگر قلمرو هنر پست، که پرانرژی، صادقانه و سرشار از نیروی حیاتی است و برای توده‌ها و به‌دست توده‌ها تولید می‌شود.
از نظر آنها، میان‌مایه چیزی نیمه والا و نیمه پست بود؛ قاطری نامشروع که در میانه گیر کرده است: آن‌قدر ساده‌سازی‌شده که نمی‌تواند هنر جدی باشد و در عین حال فاقد اصالت و سرزندگی هنر عامهٔ بزرگ است. ما با این دیدگاه مخالفیم.به جای رویکرد «نه این و نه آن»، ما رویکرد «هم این و هم آن» را پیشنهاد می‌کنیم.
آثار میان‌مایه آثاری هستند که به‌طور هم‌زمان استانداردهای متفاوتی از موفقیت را دنبال می‌کنند؛ استانداردهایی که هم به هنر والا و هم به هنر پست تعلق دارند.
برخلاف آوانگارد که ممکن است فقط برای مخاطبی بسیار محدود و خاص جذاب باشد، آثار میان‌مایه مخاطبی گسترده را هدف قرار می‌دهند و برای درک آنها فقط آشنایی حداقلی با رسانه یا ژانر مربوط لازم است.
اما از سوی دیگر، برخلاف بیشتر آثار صریحاً پاپ که می‌توانند با آسان‌گیری و بی‌دغدغگی کامل به مخاطب انبوه دست پیدا کنند، آثار میان‌مایه دست‌کم برای دستیابی به برخی از شکل‌های موفقیت هنریِ معمول در هنر والا تلاش می‌کنند: عمق مضمونی، جاه‌طلبی فرمی، ساختار روایی پیچیده، غنای فلسفی، خلاقیت زبانی و مواردی از این دست.
خلاصهٔ نظریهٔ ما این است: آثار هنری میان‌مایه، تا حد قابل‌توجهی، هم می‌کوشند برای مخاطب انبوه قابل‌دسترس باشند و هم واجد جاه‌طلبی‌های قابل‌توجه هنر والا باشند. پس «میان» بودن این هنر از آنجا ناشی می‌شود که اهداف مشخصهٔ هر دو سوی «پست» و «والا» را در خود دارد.
نمونهٔ آرمانی آثار میان‌مایه آثاری هستند که مخاطب انبوه را هدف قرار می‌دهند و در عین حال جاه‌طلبی‌های هنر والا را نیز نشان می‌دهند. برای مثال، در آثار آپدایک، این جاه‌طلبی می‌تواند بررسی و نقد مستمر افول آمریکا باشد؛ و در مورد وودی آلن، می‌تواند پرداختن به پرسش وجودیِ این باشد که اگر هیچ تضمین الهیاتی برای اخلاق وجود نداشته باشد، ما چگونه باید زندگی کنیم و با یکدیگر رفتار کنیم.
در مقابل، نمونه‌های آرمانیِ غیرمیان‌مایه یا اصلاً نمی‌کوشند خود را برای مخاطبی گسترده قابل‌دسترس کنند ــ مانند شونبرگ یا فاکنر ــ یا با جاه‌طلبی‌های بزرگ و سنگین مواجه نیستند ــ مانند فیلم Minecraft یا ترانهٔ کارپنتر. اما دربارهٔ مناقشه‌برانگیز بودن کاربرد این اصطلاح چه می‌توان گفت؟
دو مؤلفهٔ اصلی نظریهٔ ما درجه‌پذیر هستند: هم گستردگی یا محدودیت مخاطبی که اثر می‌کوشد به آن دسترسی پیدا کند و هم میزان جاه‌طلبی هنری اثر، طیفی است نه دوگانه.
و درجه‌پذیری به ابهام منجر می‌شود؛ چیزی که دقیقاً در قلمرو میان‌مایه با آن مواجهیم. برای مثال، اریک کارمن در ترانهٔ All by Myself در سال ۱۹۷۵ هنگامی که از کنسرتوی پیانوی شمارهٔ ۲ راخمانینف استفاده کرد، تا حدی جاه‌طلبی هنری نشان داد؛ اما این جاه‌طلبی چنان سطحی بود که وسوسه می‌شویم آن اثر را یک ترانهٔ پاپ کمی آراسته‌تر بدانیم و نه یک اثر واقعاً میان‌مایه.
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment