✳️ بینامتنیت یا متن پنهان

❇️ شاید منتقدان ادبی، این بحث را ذیل صورت یا فرم مطرح کنند و درباره آن بیاندیشند؛ لیکن، مقام راستین این بحث، علمی‌ست که نه بینامتنیت را به مثابه فرم که به مثابه ماده یا متریال بنگرد

◀️ در این‌جاست که آن روش‌های عینی و تحلیلی منتقدان ادبی رنگ می‌بازد و جا برای روش‌های غیر عینی و پردامنه هرمنوتیست‌ها باز می‌شود.

◀️ اندر پسِ تاملاتی که در طول یک ترم تحصیلی بر بحث بینامتنیت میان حدیث و قرآن داشتم، چنین دریافتم که اساسا هیچ متنی بدون بینامتنیت متن نیست. متن یعنی مجموعه‌ای از بینامتنیت‌ها. حال تجلی این بینامتنیت گاهی در وادی زبان، آن‌هم زبان فرمالیته است چنان‌که استاد شفیعی کدکنی بدان اشاره کرده‌اند.

◀️ اما مهم‌تر از این‌ها، توجه به بینامتنیتِ تاریخی متون است؛ تا بدان‌جا که بدین نقطه ختم شود که اساسا هیچ (خلاقیتی به‌مثابه ابداع از هیچ) در ادبیات وجود ندارد؛ آن‌چه در ادبیات امر خلاق نامیده می‌شود، صرفا ترکیب و همبستگی میان ماده‌های از پیش موجود است.

◀️ این نوع نگاه به قضیه بینامتنیت، شاید در ظاهر افراطی به نظر رسد لیکن کُنهِ بحث بینامتنیت در همین نگاه افراطی است.
این نگاه افراطی، پرسش را به این نقطه می‌رساند که خلاقیت نخستین در وادی ادبیات چه بوده است؟ و هنگام پاسخ به این پرسش، به نطقه‌ای می‌رسیم که انسان به‌سان انسان، چیزی از خود بروز داده است. نخستین چیزی که انسان، در قالب طبیعت به‌مثابه زیست‌گاه انسان، از خود بروز داده است، سرآغاز خلاقیت‌ هنری بوده است و از آن نقطه به بعد، هر خلاقیتی، صرفا تقلیدی از آن خلاقیت نخستین بوده است.

◀️ اما این‌که در چه شرایطی خلاقیت نخستین رخ داده است و آیا اصلا چنین چیزی امکان دارد، بحثی‌ست که بلافاصله با زیست‌شناسی، انسان‌شناسی و فلسفه در هم می‌آمیزد و از این رو، جایگاه چنین بحثی در این مقال نمی‌گنجد.

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan