تاملی بر فرسایش سوژهٔ دموکراتیک و افول اتوپیسم غربی

فرح فردوس 

مهر ۱۴۰۵


در تاریخ اندیشه، لحظاتی هست که یک «روایتِ مسلط» نه بر اثر نقد مفهومیِ انتزاعی در حلقه‌های دانشگاهی، بلکه در بستر لایه‌های عریان و صلبِ واقعیت از هم می‌پاشد؛ لحظاتی که در آن، فاصلهٔ میان «لفظ» و «معنا»، میان «امر هنجارین» و «امر عینی»، به ورطه‌ای دهشتناک و پرنشدنی بدل می‌شود. برای نسل‌هایی از طبقهٔ متوسط و روشنفکران معتدل ایرانی، غربِ برآمده از عصر روشنگری، فارغ از همه نقدهای پسااستعماری یا ساختارزدایانه، دست‌کم نوعی «افقِ هنجارین» بود؛ پناهگاهی خیالی از جنس قانون‌گرایی کانت، آزادی‌های مدنیِ میل و رویای صلح پایدار. اما امروز، در پاییز ۱۴۰۵، آن ایماژ درخشان به تلی از خاکسترِ مفاهیمِ میان‌تهی بدل شده است. آنچه امروز تجربه می‌کنیم، نه صرفاً یک چرخش سیاسیِ گذرا، بلکه زوال سیستماتیکِ اتوپیسم لیبرال‌دموکراسی است؛ فروپاشیِ اطمینان به نظامی که مدعی بود تاریخ را در قلهٔ عقلانیتِ خردورزانه به پایان رسانده است.

۱. توهم پایان تاریخ و بازگشت شانتال موف: افول توافق عقلانی
فرانسیس فوکویاما در مقاله و کتاب مشهور خود، «پایان تاریخ و آخرین انسان» (۱۹۹۲)، وعده داده بود که با فروپاشی بلوک شرق، لیبرال‌دموکراسی غربی به منزلگاه نهایی فرگشت ایدئولوژیک بشر بدل خواهد شد. اما این فرضیه بر یک پیش‌فرض هستی‌شناختی سست استوار بود: تقلیل «امر سیاسی» به «مدیریت تکنوکراتیک و اجماع لیبرال».
همان‌گونه که شانتال موف در کتاب بنیادین خود، «درباره امر سیاسی» (On the Political, 2005)، به درستی پیش‌بینی کرده بود، سرکوب امر سیاسی و نادیده‌گرفتن تعارضات بنیادین به نام «اجماع مرکزگرایانه»، سیاست را نه عقلانی، بلکه مستعد فورانِ کینه‌توزی‌های مهارناپذیر می‌کند. به قدرت رسیدن مجدد دونالد ترامپ در ایالات متحده و اوج‌گیری راست‌های رادیکال در اروپای مرکزی و غربی، در واقع انتقام امر سیاسی از نئولیبرالیسمی بود که شهروندان را به مشتریان و سیاست را به مهندسی مالی تقلیل داده بود. پوپولیسم راست‌گرای افراطی، محصول نقص ساختاریِ خود لیبرال‌دموکراسی است، نه یک عارضهٔ بیرونی؛ شورشی است مبتنی بر هویت‌گرایی خشن و تخریب نهادهای تفکیک قوا که از درون همان رحمِ خسته و ازنفس‌افتادهٔ ساختار زاده شد.

۲. کارل اشمیت و عریانیِ «وضعیت استثنایی» در غزه
اگر بازگشت ترامپ زنگ خطری در حوزهٔ سیاست داخلی دموکراسی‌ها بود، وقایع خونین غزه و سکوت یا همراهیِ بی‌قیدوشرط پایتخت‌های غربی در قبال کشتار دسته‌جمعی فلسطینیان، تیر خلاص را به ادعای جهان‌شمولیِ اخلاق لیبرال شلیک کرد.
اینجا بود که تزهای مناقشه‌برانگیز کارل اشمیت در «مفهوم امر سیاسی» (The Concept of the Political, 1932) و «الهیات سیاسی» بار دیگر بر متن تحولات جهانی سایه افکند. اشمیت معتقد بود که جوهرهٔ لیبرالیسم در بحران‌ها تاب نمی‌آورد، زیرا در لحظهٔ تصمیم نهایی، این تفکیکِ بی‌رحمانهٔ «دوست و دشمن» است که حاکمیت را تعریف می‌کند، نه قانون و هنجارهای انتزاعی. در تراژدی غزه، آنچه غرب به نمایش گذاشت تجسم نابِ نظریهٔ جورجو آگامبن در «وضعیت استثنایی» (State of Exception, 2005) و مفهوم «هومو ساکر» (Homo Sacer) بود: جان‌هایی که بیرون از حصار قانون قرار می‌گیرند؛ زیستِ برهنه‌ای که می‌توان آن را بی‌هیچ عقوبتی از میان برد، بی‌آنکه حتی جنایتی رخ داده باشد.

وقتی دیوان بین‌المللی دادگستری و نهادهای حقوق بشری در برابر بمباران بیمارستان‌ها، پناهگاه‌ها و قحطی سازمان‌یافته با وتوی قدرت‌های بزرگ یا نادیده‌انگاری عامدانه خلع سلاح می‌شوند، دیگر چه جایی برای دفاع از «حقوق بین‌الملل بر پایهٔ قواعد» باقی می‌ماند؟ جهان دریافت که حقوق بین‌الملل، نه یک میثاقِ جهان‌شمول، بلکه زبانی فرمال برای تنظیم مناسبات قدرت و پوششی مشروعیت‌بخش به منافع هژمون است.

۳. بی‌اعتنایی به حاکمیت سرزمینی: تعرض به مرزها و بازتولید بی‌قانونی
این قانون‌گریزی ساختاری در برخورد با دیگر نقاط جهان و از جمله در تعرض مکرر به تمامیت ارضی و حاکمیت سرزمینی کشورهایی چون ایران نیز با وضوح نمایان شد. حملات، ترورهای هدفمند و زیر پا گذاشتن صریح منشور ملل متحد که تعرض به خاک دیگر کشورها را ممنوع می‌دارد، با سکوت یا تایید ضمنی نهادهای مدعی قانون همراه شد.
یورگن هابرماس، فیلسوف بزرگِ حوزهٔ عمومی و مدافع سرسخت عقلانیت ارتباطی، سال‌ها پیش در «فروپاشی مشروعیت» (Legitimation Crisis, 1973) توضیح داده بود که یک سیستم زمانی دچار بحران مرگبار می‌شود که نتواند برای عملکردهای اساسی خود «توجیه هنجارین» ارائه دهد.