برهان صدیقین و تقریرهای مختلف آن
 
محمدامین مروتی
 
برهان ابن سینا در اثبات وجود خدا موسوم به "برهان صدیقین" است. از آن رو که مسیر کوتاهی برای اهل صدق به سوی خداست.
 تقریر این برهان چنین است:
موجودات یا ممکن الوجودند یا واجب الوجود.(قضیه حقیقیه منفصله)
ممکن الوجود بالذات و باضروره نمی تواند وجود داشته باشد. امکان آن نسبت به وجود مساوی است.
سلسله موجودات نمی توانند تا بی نهایت علت یکدیگر باشند چون در این صورت موجود نمی شدند. (برهان امتناع دور و تسلسل)
ترجیح بلامرجح هم محال است.
لذا باید مرجحی باشد که این ترجیح را داده باشد و موجودات را از کتم عدم به عالم وجود آورده باشد.
 
دکتر مهدی حائری یزدی در کتابچه "انتولوژی توحیدی" (روش راستین یکتاشناسی)، ضمن بیان برهان ابن سینا، دعوی برهانی مستقیم تر و کم اعوجاج تر را دارد که می تواند برهان واقعی "صدیقین" باشد.
او می گوید به میان آوردن موضوع دور و تسلسل، برهان را از فضیلت شهودی و مستقیم بودن انداخته است.
استدلال مهدی حائری چنین است:
هستی یا ممکن الوجود است یا واجب الوجود.
ممکن الوجود نیست چون موجود است.
پس هستی واجب الوجود است.
برهان ابن سینا، از ممکن الوجود بودن هستی به لزوم واجب الوجود می رسد ولی برهان دکتر حائری از ممکن الوجود نبودن هستی به وجوبش می رسد.
بینونیت و جدایی بین ممکن و واجب وجود ندارد که از ربطیه"یا" برایشان استفاده کنیم. رابطه ممکن و واجب، نه انفصالی که اتصالی است. صرف تفکر در مفهوم ممکن الوجود، مفهوم نیازمندی و وابستگی را هم در خود دارد. لذا رابطه ممکن و واجب، رابطه لازم و ملزوم است نه تفصیل.
رابطه ممکن و واجب، اضافه اشراقیه است یا همان تجلی. خدا مضاف الیه است و موجودات مضاف. نیاز به موجود سومی نیست که واسطه شود. در این برهان از وجوب به امکان می رسیم نه از امکان به وجوب.
این امکان ذاتی است و استفاده از عبارت "فقر ذاتی" برای آن مفهوم تر و قرآنی تر است. کلمه فقر یا فنا بهتر از علت و شرطیت، این رابطه را توضیح می دهد.
شیوه ابراهیم نبی ع در خداشناسی نیز همین بود. او از "لا احب الآفلین" شروع کرد تا به "وجهت وجهی" رسید. یعنی از موجود وابسته به موجود قائم بالذات رسید.
 
در هستی شناسی توحیدی رابطه خدا با جهان به خوبی تبیین می شود و آن "تجلی" است. جهان یکی است و موجودات نمود و ظهور آنند. این قضیه در یک مرتبه محتاج فهم عقلانی است اما درک شهودیش "ایمان" نام دارد.
 
نقد برهان:
برهان صدیقین شبیه برهان وجودی آنسلم است. آنسلم هم از توجه در مفهوم وجود به وجوبش می رسد. اما می دانیم کانت این برهان را به این دلیل ساده رد کرد که "وجود" محمول و صفت نیست.
در برهان صدیقین هم وجود محمول واقع شده و مثل یک صفت به واجب و ممکن نسبت داده می شود.
در ضمن یک آتئیست می تواند همین جهان را واجب الوجود و ازلی بداند و زیر بار نفی تسلسل نرود. زیرا تسلسل به سلسله علل برمی گردد و معنای علت در تداول علمی و فلسفی، هر آن چیزی است که باعث تغییر موجودات می شود نه این که خالق آن ها از عدم باشد.
هر چند تقریر حائری یزدی از برهان، بیشتر شبیه نگاه وحدت وجودی اسپینوزا و عرفاست تا نگاه ابن سینا و تعبیر "اضافه اشراقی" هم تعبیر دقیقی برای این نگاه به شمار می رود و تامل جداگانه ای را می طلبد.
 
منبع:
"انتولوژی توحیدی" (روش راستین یکتاشناسی) دکتر مهدی حائری یزدی، پیام آزادی 1359
 
29 مهر 1405