دی اچ لارنس
مهدی فاتحی


روح مکان

دوست داریم آثار کلاسیکِ قدیمیِ آمریکا را کتاب‌های کودکان بدانیم. این فقط بچگیِ خود ماست.
در گفتمان هنر آمریکاییِ قدیم، خصلتی بیگانه هست؛ خصلتی که از آنِ قاره‌ی آمریکاست نه هیچ جای دیگر. اما البته تا وقتی اصرار داریم این کتاب‌ها را قصه‌های کودکان بخوانیم، همه‌ی این را از دست می‌دهیم.
آدم از خودش می‌پرسد رومیانِ متشخصِ اهل فضلِ قرن سوم و چهارم و قرن‌های بعد، از گفته‌های غریب لوکرتیوس یا آپولیوس یا ترتولیان، آگوستین یا آتاناسیوس چه درمی‌آوردند. صدای نامأنوسِ اسپانیای ایبری، غرابتِ کارتاژ کهن، شورِ لیبی و شمال آفریقا: شرط ببندید آن رومیان آبرومند هیچ‌کدام را اصلاً نمی‌شنیدند. همه‌ی این‌ها را از خلال استنباط‌های کهنه‌ی لاتینی می‌خواندند، همان‌طور که ما پو یا هاوثورن را از خلال استنباط‌های کهنه‌ی اروپایی می‌خوانیم.
شنیدن صدایی تازه دشوار است؛ همان‌قدر دشوار که گوش‌دادن به زبانی ناشناخته. ما اصلاً گوش نمی‌دهیم. در آثار کلاسیکِ قدیمیِ آمریکا صدای تازه‌ای هست. دنیا نمی خواست آن را بشنود اما درباره‌ی اینکه اینها قصه‌های بچگانه است وراجی زیاد است.
چرا؟ از ترس. دنیا از تجربه‌ای تازه بیش از هر چیز دیگری می‌ترسد. چون تجربه‌ی تازه این‌همه تجربه‌ی قدیمی را از جا می‌راند. مثل این است که بخواهی عضلاتی را به کار بیندازی که شاید هرگز به کار نرفته‌اند، یا قرن‌هاست خشک و سفت شده‌اند و به‌طرز وحشتناکی درد دارد.
دنیا از فکر تازه نمی‌ترسد. هر فکری را می‌تواند توی یک کشو بگذارد. اما تجربه‌ای واقعاً تازه توی هیچ کشویی جا نمی‌شود. فقط می‌تواند از آن جاخالی بدهد. دنیا استاد جاخالی‌دادن است، و آمریکایی‌ها استادتر از همه. چون از خودِ خودشان جاخالی می‌دهند.
در کتاب‌های قدیمیِ آمریکایی حسی تازه هست؛ بسیار بیشتر از کتاب‌های جدید آمریکایی، که تقریباً از هر احساسی خالی‌اند و به همین هم می‌بالند. در کلاسیک‌های قدیمیِ آمریکا حسی «متفاوت» هست. گذار از روانِ کهنه به چیزی تازه است؛ یک جابه‌جایی. و جابه‌جایی‌ها درد دارند. این یکی درد دارد پس سعی می‌کنیم ببندیمش، مثل انگشت بریده. تکه‌پارچه‌ای دورش می‌پیچیم.
خودِ این هم بریدگی است؛ بریدنِ عواطف و آگاهیِ کهنه.
نپرسید چه باقی می‌ماند.
تنها حقیقت، گفتمان هنر است. هنرمند معمولاً دروغگویی لعنتی است؛ اما هنرش، اگر هنر باشد، حقیقتِ روزگارش را به شما خواهد گفت و فقط همین اهمیت دارد. حقیقت جاودان را بریزید دور. حقیقت روزبه‌روز زندگی می‌کند؛ افلاطونِ شگفت‌انگیزِ دیروز امروز عمدتاً حرف مفت است.
هنرمندان قدیمیِ آمریکا دروغگوهایی علاج‌ناپذیر بودند. اما، به‌رغم خودشان، هنرمند بودند. چیزی که درباره‌ی بیشتر کسانی که امروز کار هنری می‌کنند نمی‌توان گفت.
و وقتی داغ ننگ را می‌خوانید، اختیار با خودتان است: یا حرفی را بپذیرید که آن نازنینِ شیرین‌وشکرِ چشم‌آبی، هاوثورن، درباره‌ی خودش می‌زند، دروغ مثل حرفِ همه‌ی نازنین‌ها؛ یا حقیقتِ بی‌خدشه‌ی سخنِ هنرش را بخوانید.
نکته‌ی عجیب درباره‌ی گفتمان هنر این است که چه هولناک ناراست می‌گوید؛ یعنی چه دروغ‌هایی می‌گوید. لابد چون خودِ ما هم همیشه و مدام به خودمان دروغ می‌گوییم. و هنر از نقشِ دروغ‌ها حقیقت می‌بافد. مثل داستایفسکی که خودش را چیزی شبیه عیسی جا می‌زند، اما تمام مدت با نهایت صداقت خودش را موجودکی هولناک نشان می‌دهد.
حقیقتا هنر نوعی حیله است. اما خدا را شکر که چنین است؛ اگر بخواهیم می‌توانیم حیله‌اش را بشناسیم. هنر دو کار بزرگ دارد. نخست، تجربه‌ای عاطفی به ما می‌دهد بعد، اگر شهامتِ احساسات خودمان را داشته باشیم، به معدنی از حقیقت عملی بدل می‌شود. احساسات را تا سرحد تهوع تجربه کرده‌ایم. اما هرگز جرئت نکرده‌ایم حقیقتِ واقعی را از دلشان بکاویم و بیرون بکشیم؛ حقیقتی که به ما مربوط است، چه به نوه‌هایمان مربوط باشد چه نباشد.
هنرمند معمولاً کار را، یا دست‌کم زمانی چنین می‌کرد، با این قصد آغاز می‌کند که پندی را نشان بدهد و قصه‌ای تعریف کند. اما دُمِ قصه، معمولاً، سوی دیگری را نشان می‌دهد. دو پند، صاف رو‌در‌روی هم: پندِ هنرمند و پندِ قصه. هرگز به هنرمند اعتماد نکنید. به قصه اعتماد کنید. وظیفه‌ی واقعیِ منتقد این است که قصه را از دست هنرمندی که آن را آفریده نجات بدهد.
حالا دیگر می‌دانیم در این بررسی‌ها کارمان چیست: نجات‌دادنِ قصه‌ی آمریکایی از دست هنرمند آمریکایی.
اول نگاهی به همین هنرمند آمریکایی بیندازیم. اصلاً چطور سر از آمریکا درآورد؟ چرا هنوز، مثل پدران پیش از خودش، اروپایی نیست؟
حالا به من گوش کنید، نه به او. او همان دروغی را به شما خواهد گفت که انتظار شنیدنش را دارید. و این تا حدی تقصیر خود شماست که انتظارش را دارید.