گفت وگو یا جدل
*ما گفتوگو میکنیم یا جدل؟* این متن سیاسی نیست.
« گفتوگو » ، زبان تمدنها است . هیچ تمدنی بدون گفتوگو شکل نگرفته و بدون آن نیز دوام نیافته است . انسانهای متمدن ، حتی برای حل مسائل درونی و درمان بیماریهای روحی خویش به گفتوگو با روانشناسان و مشاوران متخصص پناه میآورند . وقتی میتوان درونیترین مسائل انسانی را از راه گفتوگو حل و فصل کرد ، چرا در مسائل عینی و علمی و اجتماعی نتوانیم؟
با وجود این ، « گفتوگو » گاه تبدیل به جدل میشود. . . .
از یک سو ما به چیزی به اندازۀ گفتوگو نیاز نداریم و از سوی دیگر ، هیچ چیز به اندازۀ جدل ، ما را از نعمت گفتوگو محروم نمیکند . اکنون در صدها و هزاران گروه مجازی و محفل علمی و سیاسی ، جدل فرمانروایی میکند و انسانهای بسیاری به این خیال خام که در حال گفتوگو با یکدیگرند ، در ورطۀ مجادلات بیثمر و بیپایان افتادهاند . مرز میان گفتوگو و جدل ، بسیار باریک و مبهم است . تفاوتهای جدل با گفتوگو ، باید موضوع چندین رسالۀ دانشگاهی باشد . آنچه من در اینجا یادآوری میکنم ، چند نکتۀ ساده و سربسته است :
١• هدف گفتوگو ، این است که من بدانم در ضمیر شما چه میگذرد و شما بدانید که درد من چیست ؛ اما جدل ، تشنۀ پیروزی است و شهوت استیلا بر غیر دارد .
٢• پایان جدل ، دشمنی است و پایان گفتوگو ، دوستی . ذهن و زبان جدلیون ، در تسخیر سوء ظن به دیگران یا خودخواهی است ؛ اما گفتوگو، راهی است برای کاستن از افتراقها و سوءتفاهم ها ، گفتوگو ما را به یکدیگر نزدیکتر میکند و جدل ، دورتر و دشمنتر . گفتوگو، اگر گرهی نگشاید ، گره را کورتر نمیکند .
٣• در گفتوگو ، میان اندیشه و صاحب اندیشه فرق میگذاریم . یعنی مخالفت ما با اندیشهای ، به دشمنی ما با صاحب آن اندیشه نمیانجامد .
٤• در گفتوگو میکوشیم که حرف دیگری را بفهمیم و در جدل میکوشیم که حرف خود را در گوش او فرو کنیم .
٥• اهل جدل ، درد حقیقت ندارند . از همین رو هیچگاه به هیچ خطایی یا جفایی اعتراف نمیکنند . اما در گفتوگوی سالم ، طرفین گهگاه میپذیرند که در فلان مسئله خطا کردهاند یا دچار غفلت یا مبالغه شدهاند یا تند رفتهاند .
٦• جدل ، استثمار گفتوگو است ؛ یعنی گفتوگو در جدل ، بهانهای بیش نیست . بدین رو اهل جدل ، گاهی این بهانه را وامینهند و از ابزاری دیگر استفاده میکنند که هیچ سنخیتی با گفتوگو ندارد ؛ مانند زورگویی و تهدید و نصیحت و افشاگری و تجاوز به حریم خصوصی افراد .
٧• جدلگرایان ، معمولا زبانی درشتگو و پر از نیش و کنایه دارند ؛ اگرچه هر درشتگویی جدلگرا نیست و هر جدلگرایی درشتگو نیست .
٨• جدل گذشتهگرا است ؛ اما گفتوگو آیندهساز است . در جدل ، شما از راهی دفاع میکنید که آن را طی کردهاید ؛ اما در گفتوگو راهی را میجویید که آینده را بسازد . از همین رو گفتوگو پیشرونده است ؛ اما جدل ، هر بار به نقطۀ آغاز برمیگردد .
٩• در گفتوگو میکوشیم که چیزی بیاموزیم ؛ در جدل ، کوشش ما بیشتر برای آن است که دیگران را شیرفهم کنیم .
١٠• سماجت و افراط در پیگیری مباحث ، از نشانههای اهل جدل است . اهل گفتوگو به همان آسانی که وارد گفتوگو میشوند ، آن را رها میکنند و میدانند که کجا و کی باید کنار بکشند ؛ اما جدلیون تا بالا بردن پرجم پیروزی و اعتراف خصم به شکست، دستوپا میزنند .
✍️زنده یاد رضا بابایی
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan