پاره‌ای از شگردهای ساختاری کاریکلماتور (۱)

کاریکلماتورها، جملات و عبارات  کوتاه ادبی، طنزآمیز، فکورانه و شاعرانه‌ای هستند در نهایت ظرافت و ایجاز، و بهره‌مند از شگردهای خاص هنری که منجر به خلق معانی و مضامین تازه و شگفت می‌شوند. و به یک‌معنا، کشف آنات شگفت به کمک کلمات. پرویز شاپور (۱۳۷۸ - ۱۳۰۲) برجسته‌ترین چهره‌ی این ژانر ادبی در عصر ماست. ( نمونه‌های ارائه شده تماما از پرویز شاپور است‌. )
شاخص‌ترین شگردهای ساختاری کاریکلماتور عبارتند از:

۱.تشبیهات و اِسنادهای غریب، شگفت و شاعرانه:

مُرکّب، کنسرو شب است.
خداحافظی اسکلت سلام است.
ستاره، چراغ خواب فرشته است.
شنبه، درِ ورودی هفته است.
قلب، سخنگوی زندگی است.
نقطه‌چین، خط الکن.
بیضی، دایره‌ی مست.
ناف، مُهر استاندارد شکم.

۲. آمیزه‌ی  تشخیص، تناسب و باریک خیالی

کارآگاه دقیق، حتی دود سیگارش را هم تعقیب می‌کند.
دریا رودخانه را مثل شال به گردنش پیچید.
شب زنی است که صورت ماهش را از چادر سیاه بیرون گذاشته است.
خورشید فتیله‌اش را پایین کشیده بود و در دل شب راه‌پیمایی می‌کرد.
لحظات آنقدر تند می‌گذشت که ساعتم به نفس نفس افتاده بود.
غم، کلکسیون خنده‌هایم را به سرقت برد.
آب‌تنیِ ماهی یک‌عمر طول می‌کشد.

۳ آمیزه‌ی طنزآمیز  باریک‌خیالی و تداعی معانی
هندوانه‌ای که از دستم به زمین افتاد بر اثر خونریزی مغزی درگذشت.
دنیا به تعداد ساکنین کره‌ی خاکی درِ ورودی دارد.
بلبلِ مرتاض، روی گلِ خاردار می‌نشیند.

۴. پیوند تداعی معانی و بازی با کلمات

روزها سرفه می‌کنم شب‌ها سیاه‌سرفه.
همه مردم سرِ "چوب رخت" کلاه می‌گذارند. ‌
روی قبرم "سنگ تمام" گذاشتم.
روی‌هم‌رفته زن و شوهر مهربانی هستند.
وقتی نمی‌توانم اشک بریزم، چشم‌هایم را داخل آب‌میوه‌گیری می‌گذارم.
برای اینکه راه راست بروم، همیشه با خط‌کش از خانه خارج می‌شوم.
در طفولیت خودم را سر پا می‌گرفتم.

۵. تعابیر شاعرانه مبنی بر نازک‌خیالی

چهار چهارم قطره‌ی باران را آب فرا گرفته است.
از تولدم پنجاه سال دورم.
خورشید در اثر سوختگی درگذشت.
روحم از بالای ستون فقراتم خودش را به پایین پرتاب کرد.
قلبم پرجمعیت‌ترین شهر دنیاست.

۶. پیوند طنزآمیز ایهام و کنایه:

اقیانوس سرِ قطرات باران را زیر آب می‌کند.
در خشکسالی آب از آب تکان نمی‌خورد.
به عقیده‌ی گیوتین، سرِ آدم زیادی است.
جارو  شکمِ سطل زباله را پر می‌کند.
زندگی بدون آب از گلوی ماهی پایین نمی‌رود.
سرِ خورشید همیشه گرم است.

۷. تعابیر پارادوکسی و غافلگیرکننده

سکوت، دروغ نمی‌گوید.
تمام مردم دنیا به یک زبان سکوت می‌کنند.

۸. مکاشفات حسی خاص

وقتی سایه‌ی میله‌های قفس روی سر و تن پرنده می‌افتد، بیشتر رنج می‌برد.
خط استوا از قلبم می‌گذرد.
برای اینکه پشه‌ها کاملا ناامیدنشوند، دستم را از پشه‌بند بیرون می‌گذارم.
هر درخت پیر، صندلی جوانی می‌تواند باشد.

محمدرضا روزبه

@Mohammadrezarouzbeh
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan