چرا مذاکره ایران و آلمان درباره احداث ذوب آهن اصفهان به نتیجه نرسید؟ (2/1)
| روایت ابوالحسن ابتهاج از احداث بزرگترین کارخانه فولاد کشور
ابوالحسن ابتهاج مینویسد: برای فراهم کردن زمینه کار اسماعیل زنجانی را به سرپرستی کار ذوبآهن تعیین و یک متخصص فرانسوی را هم مامور همکاری با او کردم. این دو نفر مطالعاتی درباره کارخانه ذوبآهن کرج انجام دادند و گزارشی تهیه کردند.
در باره ایده و نحوه شکل گیری شرکت دوب آهن اصفهان به عنوان نخستین کارخانه فولاد سازی بزرگ ایران، روایت های مختلفی وجود دارد .
یکی از روایتها نیز توسط ابوالحسن ابتهاج، رییس پرقدرت سازمان برنامه و بودجه در کتاب خاطرات وی درج شده است. ابوالحسن ابتهاج براساس عادتی که در سراسر کتاب خاطراتش دیده میشود، از موضع بالا و از نگاه یک کارشناس ارشد و همچنین فردی که در اقتصاد ایران و بهویژه طرحهای زیربنایی نقش اول را داشته است، در بازگویی این داستان نیز چنین رویهای را اتخاذ کرده است.
با این همه و به دلیل منصب او در سازمان برنامه و بودجه و حتی به عنوان کارشناس و فعال بخش خصوصی، روایت او خواندنی است:
طرح ذوبآهن
در زمان رضاشاه قراردادی با دماگ – کروپ آلمان برای احداث کارخانه ذوبآهن منعقد شده بود. امضای قرارداد با این شرکت که از بزرگترین شرکتهای صنعتی آلمان بود با عجله و بدون مطالعه کافی انجام شد و در نتیجه محل نامناسبی را در کرج برای این کار انتخاب کرده بودند و پس از جنگ جهانی دوم احداث ذوبآهن کرج متوقف گردید.
یکی از طرحهای مهمی که اجرای آن در سازمان برنامه در نظر گرفته شده بود، تاسیس کارخانه ذوبآهن بود. برای اجرای چنین طرحی لازم بود مطالعات بسیار دقیقی، مخصوصا از نظر تعیین محل مناسب برای احداث کارخانه، به عمل بیاید، به طوری که دسترسی به معادن سنگآهن و زغالسنگ و آب مورد نیاز آسان باشد.
بانک جهانی به کلی با احداث کارخانه ذوبآهن در کشورهای در حال توسعه مخالف بود، به این علت که بعضی از این کشورها بدون مطالعه کافی از احداث کارخانه ذوبآهن، زیان فراوان دیده بودند. بانک جهانی اعتقاد داشت احداث کارخانه ذوبآهن در بیشتر کشورها با شتاب و زیر فشار زمامداران وقت صورت گرفته است، چراکه این افراد اصرار داشتند طرح بزرگ و چشمگیری به اسم آنها ایجاد گردد.
به هر حال برای فراهم کردن زمینه کار اسماعیل زنجانی را به سرپرستی کار ذوبآهن تعیین و یک متخصص فرانسوی را هم مامور همکاری با او کردم. این دو نفر مطالعاتی درباره کارخانه ذوبآهن کرج انجام دادند و گزارشی تهیه کردند.
من براساس آن با دماگ – کروپ وارد صحبت شدم.وقتی با نماینده کنسرسیوم وارد مذاکره شدم او گفت که تاسیس ذوبآهن در کرج به این دلیل عملی نبوده که معادن شمال ایران به اندازه کافی سنگآهن نداشته و فقط مصرف دو سال کارخانه را تامین میکرده است.
گذشته از آن زغالسنگ این ناحیه برای مصرف کورههای ذوبآهن مناسب نبود. پرسیدم چطور چنین محلی را برای ایجاد ذوبآهن انتخاب کردید؟ جواب داد به ما گفتند شاه (رضاشاه) دستور داده است محل کارخانه باید همین جا باشد و ما هم ناچار قبول کردیم. به این ترتیب محل نامناسبی را انتخاب کردند و مقداری از ماشینآلات را نیز از آلمان به ایران حمل و در کرج نصب نمودند. هنگام وقوع جنگ جهانی دوم شوروی باقیمانده ماشینآلات را در بین راه توقیف کرد و در نتیجه طرح ذوبآهن کرج ناتمام ماند.
نظیر همین خبط را ترکها در زمان آتاتورک مرتکب شدند. یک روز نماینده شرکت انگلیسی مهندس مشاور طرح ذوبآهن ترکیه در سازمان برنامه به دیدن من آمد و تقاضا کرد شرکت او را به عنوان مهندس مشاور استخدام نماییم.
گفتم آنچه از طرح ذوبآهن ترکیه شنیدهام مبنیبر آن است که مجریان طرح دچار اشتباهات بزرگی شدهاند. جواب داد ما تقصیر نداشتیم، رییس ستاد ارتش ترکیه شخصا محل کارخانه را تعیین نمود. پرسیدم چطور شرکت شما چنین عیب بزرگی را خاطرنشان نکرد، فلسفه استخدام مشاور این است که چنانچه مسوولان امر دچار اشتباهاتی بشوند آنان را متوجه اشتباهات خود بنماید و هر گاه صاحب کار اصرار در اجرای نظر خود نمود مهندس مشاور باید از قبول مسوولیت خودداری کند. به هر حال به نماینده آن شرکت گفتم که متاسفانه از استخدام موسسهای که مرتکب چنین غفلتی شده است معذورم.
✅ @karkhone