تحقیقی درباره رقیه بنت الحسین (ع)
در برخی از منابع کهن همچون تاریخ اهل البیت جهضمی، تاریخ الائمة ابن ابی الثلج بغدادی، الهدایة الکبری خصیبی، منتخب الانوار کاتب اسکافی، دلائل الامامة طبری، تاریخ موالید الائمة ابن خشاب و مناقب ابن شهرآشوب برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام سه دختر ذکر کرده‌اند به نام های فاطمه، سکينه و زینب.
در اشراق الاصباح برهان الدین صنعانی (کتابت نسخه ۷۵۲) و لباب الانساب ابن فندق از زینب با وصف صغیره یاد شده و به اجمال گفته شده که در کودکی از دنیا رفته است. ابن فندق ۴ دختر برای امام ذکر کرده و درباره دو تن از آنان (زینب و امّ کلثوم) نوشته: «ماتت صغیرة». اما از نحوه و مکان درگذشت آنها سخنی به میان نیاورده است.
در کامل بهائی (و به تبع آن روضة الشهداء و منتخب طریحی) از دختر خردسالی از امام (ع) که در خرابه شام یا منزل یزید از دنیا رفته ياد شده اما اسمی برايش ذکر نشده است.
با توجه به اين که طبق کتب انساب از امام (ع) دو دختربچه به نام های زينب و امّ کلثوم در کودکی از دنيا رفته است می‌توان گزارش کامل بهايی را بر یکی از آن دو تطبيق نمود.
در چند کتاب مرثیه قرن سیزده نام فاطمه صغری یا صغیره برای کودک داستان خرابه ذکر شده و در چندین کتاب از کتابهای مرثیه رایج در همان عصر از جمله مخزن البکاء ملا محمد صالح برغانی قزوینی از او با نام زبیده یاد شده است.
کتاب کنزالمصائب ساغر چاپ ۱۲۷۲ بمبئی هند از اولین کتابهایی است که از دختر مظلومه حضرت سید الشهداء (ع) با نام رقیه یاد کرده است.
اما هر دو اسم (رقیة و زبیده) از مستحدثات مرثیه سرایان متاخر است؛ چرا که در هیچ یک از سه منبع اصلی حکایت خرابه شام (کامل بهائی تألیف ۶۷۵، روضة الشهداء کاشفی سبزواری م: ۹۱۰ و منتخب طریحی م: ۱۰۸۵) نامی برای دختر امام علیه السلام ذکر نشده و این دو نام از قرن سیزدهم به بعد رواج یافته است.
با توجه به متاخر بودن تسمیه طفل خردسال امام به رقیة، معلوم می‌شود کسانی که برای اثبات و یا نفی وجود ایشان در منابع کهن به دنبال نام رقیه می‌گردند سخت در اشتباه اند.
رقیه ای که در ارشاد شیخ مفید به نقل از کلام حضرت به هنگام وداع ذکر شده قطعاً رقیة بنت امیرالمؤمنین (ع) خواهر امام حسين (ع) و همسر مسلم بن عقیل است؛ چرا که در همان کتاب ارشاد، تنها دو دختر (فاطمه و سکینه) برای امام ذکر شده است.
در معالی السبطین شیخ مهدی مازندرانی ادعا شده که نام رقیة بنت الحسین در کتاب المنن الکبری عبدالوهاب شعرانی شافعی ذکر شده است.
اما با مراجعه به نسخه این کتاب معلوم می‌شود که در آن از رقیة بنت امیرالمؤمنین و مزار او در مصر یاد شده است، که در معالی السبطین به عمد یا سهو آن را به صورت رقیة بنت الحسین گزارش کرده است..
از دیگر مستندات برای تسمیه به رقیه، اشعار منسوب به سيف بن عميره است که در آن از رقيه صغيره ياد شده؛ اما اين اشعار بنا بر تحقيق از جعليات قرون اخير است و قابل استناد نيست.
مستند مهمی که اخیرا به آن استناد می‌شود ذکر نام رقیه در لباب الانساب ابن فندق است، که به طور قطع در اثر اشتباه کاتبان لباب الانساب این نام افزوده شده ولذا احدی از عالمان انساب قبل و بعد از ابن فندق آن را گزارش نکرده است.
توضیح این که ابن فندق در صفحه ۳۵۰ از جلد اول کتاب خود اولاد حضرت سیدالشهداء را ضمن جدولی منحصر در ۱۰ فرزند نموده و درباره دختران حضرت چنین نوشته است:
۱.فاطمة أمّها أمّ اسحاق بنت طلحة.
۲.سکينة أمّها الرباب أمّها بنت امریّ القیس بن عدی.
۳.زینب ماتت صغيرة أمّها شهربانوية بنت یزدجرد.
۴.أمّ کلثوم ماتت صغيرة أمّها أيضاً شهربانو بنت یزدجرد.
چنانچه دیدیم ابن فندق دو نفر از چهار دختر امام را صغیره دانسته و به وفات آنان تصریح کرده، که بر این اساس دو دختر (فاطمة وسکينة) از آن حضرت باقی می‌ماند.
اما در صفحه ۳۵۵ کتاب چنین عبارتی آمده:
ولم یبق من أولاده إلا زین العابدین علیه السلام وفاطمة وسکينة ورقية.
تضاد بین این عبارت و مطالب جدول اصلا قابل توجیه نیست و صراحت عبارت اول در انحصار اولاد حضرت، راه هرگونه توجیهی را می‌بندد.
بی تردید این لفظ رقیة در صفحه ۳۵۵ افزوده ناسخان است که به اشتباه آن را در اینجا اضافه کرده‌اند، حال آن که رقیة - چنانچه ابن فندق تصریح کرده و در جدول مربوطه ذکر کرده - فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام است.
مضافا بر این که در بخش دوم سخن از اولادی است که باقی مانده و عمری معتّد به نموده‌اند، و فرزندی که ماتت صغیرة درباره‌اش صادق است در این بخش جای نمی گیرد.
ملخص مقال آن که اگر کسی گزارش کامل بهائی که هفت قرن پس از حادثه عاشورا برای اولین بار ذکر شده را بپذیرد می‌تواند آن را با زینب یا ام کلثوم که درباره آنها نوشته‌اند: «ماتت صغیرة» تطبیق بدهد./بزم قدسیان
جان آگه با #فرهیختگان
kherad.org
در برخی از منابع کهن همچون تاریخ اهل البیت جهضمی، تاریخ الائمة ابن ابی الثلج بغدادی، الهدایة الکبری خصیبی، منتخب الانوار کاتب اسکافی، دلائل الامامة طبری، تاریخ موالید الائمة ابن خشاب و مناقب ابن شهرآشوب برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام سه دختر ذکر کرده‌اند به نام های فاطمه، سکينه و زینب.
در اشراق الاصباح برهان الدین صنعانی (کتابت نسخه ۷۵۲) و لباب الانساب ابن فندق از زینب با وصف صغیره یاد شده و به اجمال گفته شده که در کودکی از دنیا رفته است. ابن فندق ۴ دختر برای امام ذکر کرده و درباره دو تن از آنان (زینب و امّ کلثوم) نوشته: «ماتت صغیرة». اما از نحوه و مکان درگذشت آنها سخنی به میان نیاورده است.
در کامل بهائی (و به تبع آن روضة الشهداء و منتخب طریحی) از دختر خردسالی از امام (ع) که در خرابه شام یا منزل یزید از دنیا رفته ياد شده اما اسمی برايش ذکر نشده است.
با توجه به اين که طبق کتب انساب از امام (ع) دو دختربچه به نام های زينب و امّ کلثوم در کودکی از دنيا رفته است می‌توان گزارش کامل بهايی را بر یکی از آن دو تطبيق نمود.
در چند کتاب مرثیه قرن سیزده نام فاطمه صغری یا صغیره برای کودک داستان خرابه ذکر شده و در چندین کتاب از کتابهای مرثیه رایج در همان عصر از جمله مخزن البکاء ملا محمد صالح برغانی قزوینی از او با نام زبیده یاد شده است.
کتاب کنزالمصائب ساغر چاپ ۱۲۷۲ بمبئی هند از اولین کتابهایی است که از دختر مظلومه حضرت سید الشهداء (ع) با نام رقیه یاد کرده است.
اما هر دو اسم (رقیة و زبیده) از مستحدثات مرثیه سرایان متاخر است؛ چرا که در هیچ یک از سه منبع اصلی حکایت خرابه شام (کامل بهائی تألیف ۶۷۵، روضة الشهداء کاشفی سبزواری م: ۹۱۰ و منتخب طریحی م: ۱۰۸۵) نامی برای دختر امام علیه السلام ذکر نشده و این دو نام از قرن سیزدهم به بعد رواج یافته است.
با توجه به متاخر بودن تسمیه طفل خردسال امام به رقیة، معلوم می‌شود کسانی که برای اثبات و یا نفی وجود ایشان در منابع کهن به دنبال نام رقیه می‌گردند سخت در اشتباه اند.
رقیه ای که در ارشاد شیخ مفید به نقل از کلام حضرت به هنگام وداع ذکر شده قطعاً رقیة بنت امیرالمؤمنین (ع) خواهر امام حسين (ع) و همسر مسلم بن عقیل است؛ چرا که در همان کتاب ارشاد، تنها دو دختر (فاطمه و سکینه) برای امام ذکر شده است.
در معالی السبطین شیخ مهدی مازندرانی ادعا شده که نام رقیة بنت الحسین در کتاب المنن الکبری عبدالوهاب شعرانی شافعی ذکر شده است.
اما با مراجعه به نسخه این کتاب معلوم می‌شود که در آن از رقیة بنت امیرالمؤمنین و مزار او در مصر یاد شده است، که در معالی السبطین به عمد یا سهو آن را به صورت رقیة بنت الحسین گزارش کرده است..
از دیگر مستندات برای تسمیه به رقیه، اشعار منسوب به سيف بن عميره است که در آن از رقيه صغيره ياد شده؛ اما اين اشعار بنا بر تحقيق از جعليات قرون اخير است و قابل استناد نيست.
مستند مهمی که اخیرا به آن استناد می‌شود ذکر نام رقیه در لباب الانساب ابن فندق است، که به طور قطع در اثر اشتباه کاتبان لباب الانساب این نام افزوده شده ولذا احدی از عالمان انساب قبل و بعد از ابن فندق آن را گزارش نکرده است.
توضیح این که ابن فندق در صفحه ۳۵۰ از جلد اول کتاب خود اولاد حضرت سیدالشهداء را ضمن جدولی منحصر در ۱۰ فرزند نموده و درباره دختران حضرت چنین نوشته است:
۱.فاطمة أمّها أمّ اسحاق بنت طلحة.
۲.سکينة أمّها الرباب أمّها بنت امریّ القیس بن عدی.
۳.زینب ماتت صغيرة أمّها شهربانوية بنت یزدجرد.
۴.أمّ کلثوم ماتت صغيرة أمّها أيضاً شهربانو بنت یزدجرد.
چنانچه دیدیم ابن فندق دو نفر از چهار دختر امام را صغیره دانسته و به وفات آنان تصریح کرده، که بر این اساس دو دختر (فاطمة وسکينة) از آن حضرت باقی می‌ماند.
اما در صفحه ۳۵۵ کتاب چنین عبارتی آمده:
ولم یبق من أولاده إلا زین العابدین علیه السلام وفاطمة وسکينة ورقية.
تضاد بین این عبارت و مطالب جدول اصلا قابل توجیه نیست و صراحت عبارت اول در انحصار اولاد حضرت، راه هرگونه توجیهی را می‌بندد.
بی تردید این لفظ رقیة در صفحه ۳۵۵ افزوده ناسخان است که به اشتباه آن را در اینجا اضافه کرده‌اند، حال آن که رقیة - چنانچه ابن فندق تصریح کرده و در جدول مربوطه ذکر کرده - فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام است.
مضافا بر این که در بخش دوم سخن از اولادی است که باقی مانده و عمری معتّد به نموده‌اند، و فرزندی که ماتت صغیرة درباره‌اش صادق است در این بخش جای نمی گیرد.
ملخص مقال آن که اگر کسی گزارش کامل بهائی که هفت قرن پس از حادثه عاشورا برای اولین بار ذکر شده را بپذیرد می‌تواند آن را با زینب یا ام کلثوم که درباره آنها نوشته‌اند: «ماتت صغیرة» تطبیق بدهد./بزم قدسیان
جان آگه با #فرهیختگان
kherad.org
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment