🔴 یک نکته از آن معنی...
( به بهانه تفسیق نامه ای شگفت و پروژه جناب سید کمال حیدری)
✅ قسمت دوم

🔻گروه دوم: نواندیشان دینی، با رویکرد معرفتی؛ این گروه کسانی هستند که با درنگ و نقد معرفتی گزاره ها و قواعد فقهی، کلامی و تفسیری، دین را مورد بازاندیشی قرار داده و میدهند. باز اندیشی در برداشت های فقهی از آیات و روایات و تطبیق معرفتی آن‌ها با اقتضائات روز، از دستاوردهای این رویکرد معرفتی به اندیشه دینی است. در سال‌های پس از انقلاب و به ویژه در دو دهه اخیر، تعداد قابل ملاحظه‌ای از فضلای روحانی و نیز برخی از اهل فکر غیرحوزوی در حوزه دین، از این رویکرد معرفتی، در برداشتهای فقهی، روایی، تفسیری و کلامی بهره جسته اند.مهمترین نقدی که متوجه این جریان فکری است، فقدان نظام مندی و در پی آن احتمال ابتلای به تناقضات و پارادوکسهای غیرقابل حل است.
واقعیت این است که اکنون بحث های صرفا معرفتی به معنایی که اشاره شد، دیگر نمی تواند گره گشایی چندانی داشته باشند بلکه مباحث و مناظرات معرفتی، باید مسبوق به مباحث و مبانی معرفت شناختی طرح گردند تا به نتیجه مطلوب دست یازند.
تلاش اجتهادی در حوزه های فقهی که حوزه فروع می باشد، بدون نقد و بکارگیری اجتهاد در اصول معرفت شناسی، مبانی انسانشناختی و هستی شناختی تلاشی ناکام و یا ابتر خواهد بود. پس گریزی از ضرورت رویکرد سوم نیست.

🔻گروه سوم: نواندیشان دینی با رویکرد معرفت شناختی؛ بازاندیشی و نقد و اصلاح این گروه نه صرفاً معرفتی ،که معرفت شناسانه است ونقدی متدولوژیک و ساختاری نسبت به فهم دوباره گزاره‌های دینی دارند. این گروه خود شامل دو دسته هستند:
📌الف) گروهی که البته تعداد کمتری را بخود اختصاص داده اند، از جایگاه وفاداری به عناصر هویت بخش سنت دینی به این نقد معرفت شناسانه روی آورده‌اند.
اینان گرچه فراتر از گزاره ها و عناصر معرفتی دین، ساختارهای معرفتی را مشمول و شایسته بازنگری می دانند و برآنند که تا چنین نشود، نمی توان به یک فهم نظام مند و متوازن از مجموعه عناصر معرفتی دین دست یافت و در عین حال به ساختارهای هویتی معرفت دین سخت پای می فشارند و اساسا انگیزه اصلی خود برای چنان اصلاح معرفت شناختی را از درون دین و همین عناصر هویتی آن گرفته اند و طبعا بر این باورند که رویکرد معرفت شناختی در بازنگری معارف دینی، به تعمیق ، توسعه و شکوفایی اندیشه اسلامی خواهد انجامید.
📌ب) اما گروهی که اگر نگوییم خارج از عناصر و ساختارهای هویت بخش، لا اقل فارغ از آن و به صورت "برون دینی" به این باز اندیشی مبادرت ورزیده اند و البته چه بسا در این گروه کسانی ابتدا از درون سنت، شروع به این باز اندیشی نموده و در ادامه، سیر انتقادی و نقد معرفت شناختی شان متوجه اصل ساختارهای هویتی شده و به بیرون از سنت دینی و بلکه لابشرط نسبت به تمام ادیان رسیده است.
🔸با تقسیم بندی گفته شده می توان گفت که جناب سید کمال حیدری لااقل در بخشهایی از پروژه خود بنا دارد که نقدی معرفت شناسانه اما وفادار به سنت و متعهد به ساختارهای هویتی به دین داشته باشد و بنظر می رسد در این میان اما، مشکلاتی دامنگیر وی شده باشد و امیدوارم این چند نکته از جانب این کمترین، لااقل منشاء تأملی در کار ایشان گردد.
🔸البته باید گفت ورود به جرگه نو اندیشی دینی با رویکرد معرفت شناسانه همراه با تعهد به عناصر هویتی دین، کاری بس بزرگ است و به مقدمات و شرایطی نیازمنداست که اجمالا سه مورد از این نیازمندیها را بصورت خلاصه مورد اشاره قرار می دهم:
🔻 ۱- ضرورت آشنایی عمیق با مباحث معرفت شناسی : نقد و باز اندیشی معرفت شناسانه نیازمند اطلاعات عمیق در حوزه های معرفت شناسی و دانشهای درجه یک و آگاهی های عمیق و دقیق روشی- تطبیقی و اپیستمولوژیک است. نمی‌توان سودای تحول و بازنگری معرفت‌شناختی داشت، ولی با توشه اندک، در این میدان سترگ گام برداشت. از آنچه در گفتار و نوشتار استاد حیدری بروز و نمود داشته، می توان آگاهی ایشان از برخی آثار متفکران ایرانی در حوزه معرفت‌شناسی و نیز بهره مندی هایی از نوشته های نواندیشان جهان عرب و کسانی همچون فهمي جدعان، نصر حامد ابو زید، محمد ارکون و عابد الجابری را دانست؛ اما آیا این مقدار برای پیشبرد چنین پروژه ای کافی است یا خیر؟ لااقل برخی اشکالات و نقدهایی که متوجه مباحث وی می باشد را می توان به این عامل اسناد داد.
🔻 ۲- ضرورت طراحی نظام فکری و هندسه معرفتی: نو اندیشی دینی در حوزه معرفت شناسی اگر همه جانبه نبوده و واجد یک معماری دقیق، نظام مند و جامع که همه حوزه های معرفت دینی را بصورت منسجم و متوازن در برگیرد نباشد، بدون شک یا در میانه کار از رویکرد معرفت شناسانه خود خارج می شود و در برابر سنت دینی قرار می گیرد؛ و یا دچار تناقض ها و تضادهایی در اطراف پروسه ی باز اندیشی دینی می گردد.
ادامه⏬

سیدمحمدناصرتقوی

#فرهیختگان، ندای آگاهی