نقدی بر اوضاع نابسامان روستاهای نزدیک کلانشهرها و پایتخت

_عبدالله آبادی خواه
(دیماه 1400)


در فرایند توسعه، از دهه 50 میلادی به بعد، پایتختها و شهرهای بزرگ در آسیا، خاصه خاورمیانه و امریکای لاتین، درگیر حاشیه نشینی شدند.

عامل این پدیده بیش از آنکه به شهروندان و مردمان آن کشورها مرتبط باشد، نتیجهِ تصمیمات نادرست و عدم برنامه ریزی دولتهای آنهاست.

در ایران، ما با دو موج مهاجرت ، ابتدا دهه چهل با اصلاحات ارضی و سپس پیروزی انقلاب اسلامی روبرو بودیم.

در این میان، روستاهای کشور دستخوش چندین تغییر شدند:

الف: برخی خالی از سکنه،

ب: برخی با چند روستای دیگر تجمیع و تبدیل به شهر،

ج: روستاهای در حاشیه شهرها به آنها پیوسته و شهرهای بزرگتری را ایجاد کرده

د: برخی همچنان به حیات خود به طور مستقل ادامه میدهند.

در این میان، گونه دیگری از سکونتگاهها که اساساً روستا نبوده و به غلط آنها را روستا نامیدند، در حاشیه و حریم شهرها ایجاد شدند.

این نوع اخیر، نظیر دشت «نمه» منطقه 5 و محله زیتون منطقه 13 تهران، ابزاری جهت فشار و محدودیت بر روستاهای واقعی در اطراف شهرهای بزرگ خاصه پایتخت شده که قدمت این روستاها چندین برابر خود تهران است.

طبق ماده سه (تبصره های پنجگانه) " قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها" مصوب سال 1384 مجلس شورای اسلامی، "تمامی روستاهای کشور (دارای طرح هادی و فاقد آن) باید دارای محدوده و حریم مستقل بوده و شهرداری شهر مجاور حق دخالت در ساخت و ساز و سایر امور روستا را ندارد".
اما متاسفانه طی 15 سال گذشته که حداقل دوبار طرحهای هادی در کشور مورد بازنگری قرار گرفتند، ظاهراً برای هیچکدام از روستاها ، محدوده و حریم مستقل مصوب نشده و این موضوع مستمسکی برای اعمال انواع محدودیتها توسط شهرداریهای شهرهای بزرگ از طریق اداره حریم و حریم بانی شده است.

همچنین بر اساس آئین نامه نحوه بررسی و تصویب طرحهای توسعه عمران محلی، ناحیه‌ای، منطقه‌ای و ملی و مقررات شهرسازی و معماری کشور مصوب مورخه 1378 هیأت دولت:
طرح هادی روستایی طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف از قبیل مسکونی، تولیدی، تجاری، کشاورزی، تأسیسات، تجهیزات و نیازمندیهای عمومی روستایی را بر حسب مورد در قالب مصوبات طرحهای ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی یا طرحهای جامع ناحیه ای تعیین می‌نماید.

اما این روستای مورد بحث دارای حوزه هایی است که بدان خواهیم پرداخت:

▪ساکنان روستاها : اول آنکه طبق آمار رسمی کشور (مرکز آمار 1396) جمعیت روستایی بیش از 20 میلیون نفر و قریب به 26 درصد از کل جمعیت کشور را شامل می شوند.
در همین رابطه امروزه شهرهای بزرگ در نتیجه مهاجرت در دهه های گذشته دارای مشکلات زیادی هستند.
در مقابل، برخی گروه‌های مردمی به دنبال فضایی جهت دوری از مشکلات شهری هستند.
این تحرک، منتج به شکل گیری موج مهاجرت دیگری در خارج از قلمرو شهرها و با ایجاد خانه‌های دوم در روستاهای نزدیک شهرهای بزرگ در قالب مهاجرت معکوس روستایی شده است.

مخالفان توسعه طرح هادی در روستاها، از این گروهِ مردمی به عنوان « خوش نشینان لوکس نشین » تعبیر می‌کنند.
لیکن
مهاجرت معکوس و حضور این گروه از افراد در روستا، نه تنها تهدیدی برای آبادانی روستاها نیست بلکه میتوان به حضور این قشر از مردم در روستاها به عنوان فرصتی برای رونق روستاها نگریست.

ضمن آنکه روستاهایی که خالی از جوانان شده با حضور مهاجران معکوس، امکان پایداری و تداوم حیات را پیدا می کنند.

همچنان که صاحب نظران معتقدند اصلی‌ترین ثروت روستا ، اهالی آن روستا هستند و بستر پیشرفت روستاها، مشارکت اهالی روستا در تمامی مراحل « تصمیم گیری و طراحی»، « اجرا و بهره برداری » و « نظارت و ارزیابی » است و فقدان مشارکت مردمی ، کارآمدی طرحها و سرمایه اجتماعی را کاهش و هزینه ها را افزایش میدهد.

از این رو، حمایت و مشارکت این گروه از ساکنان روستاها، نقش بسزایی جهت توسعه و آبادانی روستایی، ایجاد اشتغال، افزایش تولید و ... خواهد داشت.

از طرف دیگر " روستاییِ امروز" در اصل همان انسانِ" شهری" است که در جایی که ما اسم آنرا روستا می گذاریم، زندگی می کند.

بر این اساس، برای توفیق در برنامه های موسوم به توسعه روستایی لازم است اساساً مفهوم و معنای روستا در فضای اجتماعی و کارکردی جدید مورد بازبینی و تعریف دوباره قرار گیرد.