🗽ممالک محروسه در عهد قاجار
⚜عباس امانت

یک عامل تداوم نظام سیاسی در ایران به روشنی در دیرپایی مرزهای جغرافیایی - سیاسی به چشم می آید. آرامش و ثبات ارضی عهد قاجار، که به استثنای چند ضایعه در ولایات مرزی همچنان در سراسر قرن نوزده ادامه یافت، بر پایه یک واقعیت تاریخی بنا شده بود. سرحدات «ممالک محروسه ایران» - اصطلاحی که حداقل از زمان صفویه مرسوم شده بود - کمابیش همان مرزهای ایرانشهر قرن پنجم میلادی مذکور در اندرزنامه ساسانی، نامه تنسر، بود، و این همان مرزهایی بود که در قرن چهاردهم میلادی حمدالله مستوفی جغرافیدان و مؤلف نزهة القلوب به قلم آورد.

مرزهای ایران در عهد قاجاریه با امپراتوری عثمانی از غرب قفقاز و شرق آسیای صغیر امتداد داشت. با وجود زورآزمایی های دو دولت ایران و عثماني، که چندین بار موجب اشغال ایالات غربی ایران از جانب عثمانی ها شد، این مرز مشترک در طول زمان اساساً دست نخورده ماند. لشکر کشی کم و بیش ناموفق نادر در عراق عرب بر ضد عثمانی ها در نیمه دهه ۱۱۴۰ ه ق و تلاش ناکام کریم خان برای فتح بصره در ۱۱۹۳-۱۱۸۹ ه ق نشان داد که ایران قادر به تسخير دائمی سرزمین‌های ماورای جبال زاگرس نیست. پادشاهان اول قاجاریه و سلاطین عثمانی معاصرشان هوس توسعه طلبی در این مرزهای ناآرام را در سر می‌پروراندند، با این همه به رغم منازعه بر سر طوایف کُرد و عرب کردستان و خوزستان و نیز درگیری بر سر زائران ایرانی در عتبات عالیات، خطوط اصلی این مرزها، که طبق معاهده آماسیه در ۱۵۵۵ میلادی تعيين شده بود، تغییر مهمی نیافت.

Comments

Be the first to add a comment