مجسّمۀ فردوسی و کودکِ همراه او

فردوسی در قلمرو فرهنگی ایران هماره بر سر زبان‌ها بوده و این روزها در تهران بیش از هر زمان دیگری بر سرِ زبان‌هاست. میدان فردوسی و خیابان فردوسی و التهاب بازار ارز در میدان و خیابان فردوسی و شگفتا روزگارا که فردوسی در تنگدستی به ابدیت پرواز کرد و این روزها قلب میلیاردها دلار و یورو و ارزهای دیگر در میدان و خیابانی که به نام اوست، می‌تپد و چه تپیدنی و فردوسی و کودک پایینِ پای او از فراز میدان، فراز و فرود ارز را به نظاره نشسته‌اند. البته فردوسی خود هزار سال پیش گفته بود که شیرین هم خواسته (مال) و درم خود را به ارز تبدیل کرد و گویا بهترین کار همین است. بخوانید: «بدان مرد داننده اندرز كرد/ همه خواسته پيش او ارز كرد» یعنی تبدیل به ارز کرد! اصلاً بر آن نبودم که در موضوع ارز بنویسم. می‌خواستم دربارۀ کیستیِ کودکِ مجسّمۀ فردوسی بنویسم که کسی خیال‌گونه بر فرامنِ بی‌هوش من شتک زد و رفت و مرا به میدان ارز انداخت. باری، چنانکه می‌دانید این مجسّمه ساختۀ دست پیکرتراش نامی ایران ابوالحسن‌خان صدیقی (۱۲۷۳-۱۳۷۴ شمسی) در ۱۳۳۸ است و دربارۀ کیستیِ کودک، از قول فریدون صدیقی پسرِ زنده یاد ابوالحسن خان نقل شده است که او  کودکی زال است، دکتر محمدجعفر یاحقی هم در گفتگویی با اشاره به موی سپید کودک در مجسمه، همین نظر را تأیید می‌کند، ولی دکتر میرجلال‌الدی کزّازی می‌گوید: «بر آن نیستم که آن کودک خُرد، زال باشد، زیرا پذیرفتنی نیست از میان چهره‌های پُرشمار شاهنامه، آن پیکرتراش یا تندیس‌ساز زال را برگزیده باشد. من می‌انگارم که شاید خواست او آن بوده است که به شیوه‌ای نمادین و بر پایه ساختار شاهنامه، زبان پارسی را در آن کودک به نمود بیاورد.». به گمان بنده هم، آن کودک، کودکی زال است به چهار دلیل و شاهد زیر:

۱. در غیاب پیکرتراش که دربارۀ کودک سخنی نگفته، نزدیک‌ترین شخص به او، پسرش فریدون صدیقی، لابد در زمان حیات پدر، از او چیزی شنیده بوده است که می‌گوید پسرک زال است.

۲. در شاهنامه آمده است: هنگامی که سام دریافت پسرش زال با موی سپید زاده شده است، بدین گمان که کودک بچّۀ اهریمن و دیو است، فرمان داد تا او را لخت و عریان بر کوهی نهادند:
ز خاراش گهواره و دایه خاک / تن از جامه دور و لب از شیر پاک
پیکرتراش هم با آگاهی از داستان، کودک را کاملاً عریان نقش کرده و و هنرمندانه میانِ کودک را پشت یک دست او و سنگ پنهان کرده است.

۳. زال با موی سپید زاده می‌شود و چنانکه دکتر یاحقی اشاره کرده، پیکرتراش هم او را با موی سپید تراشیده است.

۴. چنانکه از بیت بالا پیداست، زال‌بچّه بر روی کوه و بر روی سنگ خارا رها می‌شود و پیکرتراش هم او را بر روی سنگ تراشیده است. شاید ایراد گرفته شود که پیکرتراش با سنگ کار کرده و بدیهی است که بچه را هم بر روی سنگ بتراشد. می‌گویم: پیکرتراش افزون بر آن، با چند برش از سنگ در کنار  کودک، شاید قصد داشته است که به ما نشان ‌دهد، کودک به واقع بر روی سنگی قرار داشته است.

۵. یک پرنده شبیه عقاب بالای سر کودک خودنمایی می‌کند، با دو بال که به صورت دو تخته سنگ در این سو و آن سوی او جای گرفته، کودک را در پناهِ خود گرفته است. این پرنده همان سیمرغ، ناجی و پرورانندۀ زال است که بیشتر ایران‌شناسان اصل اوستایی آن را با عقاب یکی انگاشته‌اند.

اگر شواهد بالا قانع‌کننده باشد، نظر استاد کزّازی بیشتر ذوقی است تا اینکه گرهِ کیستیِ کودک را گشوده باشد. زال در دورانِ موسوم به پهلوانی شاهنامه نقش برجسته‌ای دارد و در شاهکار صدیقی تضاد فردوسی پیر و زالِ کودک نیک چشم نواز است و مفاهیم بلندی در بطن آن نهفته است. اکنون تصوّر کنید که به جای این کودک معصوم، زنده یاد صدیقی مثلاً هیکل و چهرۀ زمخت رستم را نقش می‌کرد. چه می شد!

❇️ ابوالفضل خطیبی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan