هاشمي رفسنجاني و عملكردش را
چگونه بخوانيم، چگونه بفهميم و چگونه نقد كنيم؟ (بخش دوم)
سخنراني دكتر قاسم خرمي، روزنامه نگار و پژوهشگر مسائل صنعتي ایران، در جمع اعضاي كميسيون توسعه بازرگاني بنياد اميد ايرانيان در محل خانه موزه آيت الله هاشمي رفسنجاني:
سخن گفتن در باره شخصيت و عملكرد مرحوم آيت الله هاشمي رفسنجاني، حقيقتا كار سادهاي نيست؛ نه به اين خاطر كه مريدان و مخالفان سرسختي دارد كه ممكن است اين گفته ها را دوست بدارند يا ندارند، بلكه به خاطر ذهنيت متفاوت و عملكرد متهورانهاش در حوزه اقتصاد و صنعت و يا شايد به خاطر سرنوشت متفاوتي كه خودش براي خودش رقم زد. به عنوان فردي كه از درون يك جامعه تودهاي و انقلابي به قدرت رسيد و دوباره به درون جامعه برگشت؛ البته نه به درون همان جامعه تودهاي، بلكه به درون جامعه مدني. يعني ورد به همان عرصهاي كه سالها با آن چالش داشت.
چرا اصلا هاشمي به صنعت روي آورد؟
من به طور خاص درباره وضعيت صنعت و توسعه صنعتي در دوره رياست جمهوري هاشمي رفسنجاني و علي الخصوص رابطه آن با بورژوازي صنعتي و يا همان طبقه سرمايه دار صنعتي در ايران پژوهش كردهام. منتهي سوال مهم تري كه هميشه براي من مطرح بود اين است كه طلبه روستا زاده اي مثل هاشمي، كه از دالان تنگ ايدئولوژيهاي چپ ماركسيستي و اسلامي در سالهاي قبل و بعد انقلاب عبور كرده بود و آن جريان مصادره اموال صاحبان صنايع و فربه شدن اقتصاد دولتي در دهه 60 را به چشم ديده بود و تجربه كرده بود، چطور به اين نتيجه رسيد كه بايد اقتصاد دولتي را كنار گذاشت، از سرمايهداران رانده شده دلجويي و دعوت به بازگشت كرد، به دنبال عادي سازي روابط خارجي رفت و با جذب سرمايه خارجي و داخلي در صدد احيا و رونق صنعت برآمد؟
امروز ما به راحتي از فعاليت اقتصادي آزاد ، بازار بورس، سرمايه خارجي، طبقه سرمايهدار، بخش خصوصي و ضرورت صنعتي شدن و حتي اهميت استقرار الگوي سرمايه داري ملي سخن ميگوييم، اما بپذييريم كه گفتن اين حرفها در دهه اول انقلاب اسلامي به اين راحتي نبود. غالب نيروهاي انقلابي كه حالا خيلي بيگانه از ما هم نبودند و در واقع پدران و برادران بزرگتر ما بودند، حداقل در تضعيف بخش خصوصي و از آن طريق در نابودي اقتصاد ملي متحد و متفق بودند. در چنين فضايي آقاي هاشمي آمد و از لزوم سرمايه اندوزي و سرمايه گذاري، خصوصي سازي و توسعه صنعت و تكنولوژي سخن گفت و البته همه آن مصائب و بلواها و ماجراها را هم به جان خريد.
شناخت دقيق هاشمي صرفا از روي حرفها و گفتههاي او و مخالفانش ممكن نيست.
به همين دليل من معتقدم كه براي شناخت شخصيت و عملكرد آقاي هاشمي بايد يك چهارچوب و الگوي مطالعاتي داشته باشيم. بايد ببينيم چطور مي شود بدون اينكه درگير عواطف مثبت و منفي شويم درباره چنين شخصيتي كه به هر حال مربوط به زمانه ماست و آدم كوچكي هم نبود، ارزيابي منصانه داشته باشيم و او را در اندازه واقعي اش ترسيم كنيم و در قابي متناسب قرار دهيم؟ حالا ما چه موافق يا منتقد عملكرد سياسي و اقتصادي هاشمي باشيم، آنچه مسلم است او يكي از نخبگان خاورميانه و جهان اسلام بود.
آنچه مسلم است درباره آيت الله هاشمي به اندازه كافي داده و اطلاعات موجود است. بويژه اينكه ايشان با حوصله وافري خاطرات روزانه نوشته اند. اما اين ها در هر صورت داده ها و در حقيقت اطلاعات خام، مستندات و يا گزارش هاي توصيفي است و سوال اين است كه چگونه ميتوان با كنارهم قرار دادن اين اطلاعات به يك تحليل تئوريك براي فهم بهتر او در حوزههاي مختلف سياسي، اجتماعي و اقتصادي دست يافت؟
برخي روي آوردن هاشمي به گفتمان اقتصادي و سازندگي را ناشي از سوابق خانوادگي ايشان در عرصه كشت و تجارت پسته ميدانند كه اين البته فهم عوامانه اي از اوست. اگر اين برداشت درست بود كه ايشان بايد مدافع يك اقتصاد كشاورزي يا تجاري ميشد. سوال اين است كه چرا هاشمي به صنعت روي آورد از طبقه سرمايه دار صنعتي و صاحبان صنايع حمايت كرد و به همين خاطر در معرض فشار بورژوازي تجاري و حاميان اقتصاد دولتي قرار گرفت؟
برخي ديگر هم تسري گفتمان اقتصادي در كشور از سوي او را ناشي از پشت كردن به گفتمان امام و انقلاب مي دانستند كه اين هم يك فهم مغرضانه از آقاي هاشمي است چرا كه به نظر من او به نجات جمهوري اسلامي از تله اقتصاد دولتي كمك كرد. اگر چه در برنامه ها و اصلاحات اقتصادي كه در پيش گرفت ناكاميهايي هم داشت اما نبايد فراموش كنيم كه اگر آقاي هاشمي ايدئولوژي ضد سرمايه داري و توسعه ستيز دهه 60 را تعديل نمي كرد شايد ما هنوز درگير چپ رويهاي معمول خودمان بوديم و اصلا گفتمان سياسي و مدني دوره آقاي خاتمي نيز به ظهور نمي رسيد.
هاشمي خيلي زود دريافت كه با اقتصاد دولتي ممكن است بقاء نظام به خطر بيفتد.
✅ @karkhone