عروض چیست؟

علم یافتن و سنجیدن شعر وکلام منظوم باافاعیل عروضی وپیداکردن اوزان اشعاربرپایه آن را عروض می گویند.
شعرچیست؟کلامی موزون وخیال انگیزکه مسلما شامل الفاظ مهمل وبی معنی هرچند موزون، نخواهدشد.
حرف:جزءبسیطی است که ازترکیب آن ها کلمات ساخته می شودوبرمعانی دلالت می کند.
مصوت وصامت:مصوت عبارت است از صوت آوایی که درادای آن،هواباجریانی مداوم از گلوودهان می گذرد وبدون برخوردبامانعی بیرون بیاید.
دیگر حروفی که این صفات را ندارند،صامت هستند.وعبارتنداز:
ا(وع)ب،پ،ت،(و)،ج،چ،خ،د،ر،ز(و ذ ض وظ)،ژ،س،(وث،ص)ش،غ،ف،ق،ک،گ،ل،م،ن،و،ه(و ح)،ی

مصوت ها دونوع هستند مصوتهای کوتاه همان حرکات فتحه،ضمه کسره هستندکه درخط امروزی نوشته نمی شوند.وقسمت دوم شامل هجاهای بلند هستند. مانند:بانو،جارو،نور،جاری
درکلمات عیب وشوق"یا" و "واو"بلندنیستند.

امروزه به مصوت،"واکه"وحرف صامت را "هم خوان"می گویند.

هجا:لفظی که بایک دم زدن بی فاصله،ادامی شود.وگوینده وشنونده آن گفتار،آن را ادراک می کنندمثلا کلمات دل، گل، صد،بخت،سوخت،ساخت،هریک یک هجامحسوب می شوند.
کلمات زدن، شدن ،بلبل،محمل، دوهجامحسوب می شوند.

اقسام هجا:
1-هجای کوتاه:که ازیک حرف صامت ویک حرف مصوت تشکیل می شودمانند:"ز"zaو"ش"šo(بس و تن)در"بستن"bastanو(دی و ون)در"دیدن"و...

2-هجای کشیده:خودبردوقسم تقسیم می شود:

الف:ازیک مصوت کوتاه وسه حرف صامت درست می شود.مثال:بختbakt,سنگsang
ب:ازیک مصوت بلندودویاسه حرف صامت تشکیل می شود.مثال:دامdâm و سوزsùz وفارسfàrs

نشانه گذاری هجای کوتاه با"U"وهجای بلندبا"-"است.
مثلا نشانه گذاری هجایی کلمه دبستان بدینگونه است:د(da(U/ بس(-)bes/ تان (- .)tân.........
ارکان عروضی:
برای سنجیدن وزن شعراز ارکان یا افاعیل عروضی استفاده می کنند.هررکنی از ترکیب چند هجاساخته می شود.مثلا فعولن از سه هجا،مفاعیلن از چهارهجا...

ارکان بردوقسم اند:
رکن های اصلی هشت رکن هستندکه به سه دستهء سه هجایی وچهارهجایی وپنج هجایی تقسیم می شوند:
الف.سه هجایی:یک هجای کوتاه ودوهجای بلند بعداز آن (U- -)که بافعولن مطابق است.

ب.چهارهجایی:یک هجای کوتاه در اول وسه هجای بلند بعد از آن(U- - -)که مفاعیلن است.
هجای کوتاه به عنوان دومین هجا(- U- -)که فاعلاتن است.
هجای کوتاه به عنوان هجای سوم (- - U -)که مستفعلن گفته می شود.
هجای کوتاه درآخر رکن پس ازسه هجای بلند (- - - U)که مفعولات گفته می شود.

پنج هجایی:دوهجای کوتاه ویک هجای بلند ویک هجای کوتاه ویک هجای بلندپشت سرهم(UU-U)که متفاعلن نام دارد.

یک هجای کوتاه ویک هجای بلند وسپس دوهجای کوتاه ویک هجای بلند (UU-U -)که متفاعلن می نامند.

تقطیع:عبارت است از،برابرکردن هجاهای یک بیت با هجاهای افاعیل بحری که بیت درآن وزن سروده شده است.ما می توانیم با بخش کردن ،مصراع رابه هجاهای مختلف تبدیل کنیم.

مثال:نکوهش مکن چرخ نیلوفری را.
بااندکی دقت می بینیم که این مصراع از چهاررکن سه هجایی تشکیل شده است.

فعولن(U--)(ن کو هش)/فعولن( U--)(م کن چر)/ فعولن(U--)(خ نی لو)/فعولن(U--)(ف ری را)

سروچمان من چرا میل چمن نمی کند
سر و چ ما /-UU -/مفتعلن
ن من چ را/-UU-/مفتعلن
می ل چ من/-UU-/مفتعلن
ن می ک ند/-UU-/مفتعلن.......

نسرین سیدزوار
تلخیص ازکتاب "عروض فارسی"دکتر ماهیار

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

Comments

Be the first to add a comment