✳️ گیس بریدن در ادبیات فارسی

❇️ آثار این سنت باستانی در ادبیات شاعران ایرانی نیز راه یافته‌است.

◀️ فردوسی: به اجرای آیین کهن بریدن گیسو در سوگ سیاوش در شاهنامهٔ اشاره شده‌است. گیسو بریدن یکی از آداب دیرینه ایرانیان است که در شاهنامه فردوسی در سوگ پهلوانان آمده‌است. در مرگ سیاوش، فرنگیس همسر او، در آیینی گیسوان خود را می‌برد.

همه بندگان موی کردند باز
فرنگیس مشکین کمند دراز

برید و میان را به گیسو ببست
به فندق گل ارغوان را بخست

حافظ:

گیسوی چنگ بِبُرّید به مرگِ مِیِ ناب
تا حریفان همه خون از مژه‌ها بگشایند

خاقانی:

گیسوی چنگ و رگ بازوی بر بط ببرید
گریه از چشم نی تیز نگر بگشایید

سلمان ساوجی:

ای صبح‌دم، چه شد که گریبان دریده‌ای
وی شب، چه حالت است که گیسو بریده‌ای
ای پرچم، از برای چه مو باز کرده‌ای
وی سنجق، از عزای که گیسو بریده‌ای

◀️ سیمین دانشور در داستان «سووشون» به درخت گیسو اشاره کرده‌است«زری احساس می‌کند پلک‌هایش داغ شده، نزدیک است دست در گردن زن میان‌سال بیندازد و همپای او گریه کند اما دیگر به درخت گیسو رسیده‌اند. زری بلند شد و نشست و گفت: زیر درخت گیسو ایستاده بودم و برای سیاوش گریه می‌کردم. حیف که من گیس ندارم وگرنه گیسم را می‌بریدم و مثل آن‌های دیگر به درخت آویزان می‌کردم.

سیمین دانشور دربارهٔ درخت گیسو چنین می‌نویسند «درخت گیسو در تمام گرمسیر معروف است. اول بار که درخت گیسو را دیدم، از دور خیال کردم درخت مراد است. نزدیک که رفتم دیدم گیس‌های بافته شده به درخت آویزان کرده‌اند؛ گیس‌های زن‌های جوانی که شوهرهایشان جوان‌مرگ شده بود.»

◀️ در فرهنگ کُردها و لُرها

در فرهنگ کُردی و لُری زنان در سوگ عزیزان از دست رفته،‌ روی خود را می‌خراشند و گیسوی خود را بریده و به دور دست خود می‌پیچند. همچنین سنت موی پریشان کردن در میان کُردها و لُرها مرسوم است که طی آن زنان موی خود را پریشان کرده و بر سر و صورت خود می‌کوبند و به خراشیدن صورت خود می‌پردازند.

در بیتی فولکلور به زبان لُری به آیین گیسوبران اشاره شده‌است:

سواروُ ها یان تو نیسی د واشو دخترو گیس بوورِن، روون وا نهاشو

(به فارسی: سواران دارند می‌آیند و تو همراهشان نیستی (کشته شده‌ای)، دخترها گیس ببرند، بروند به پیشوازشان.)

◀️ همچنین در آیین چمر که در میان مردم استان‌های کرمانشاه، ایلام و لرستان شمالی و جنوبی رواج دارد، در بخشی از مراسم به هنگام نزدیک شدن اسب آراسته به سیاه‌چادر، زنان به زاری پرداخته و گیسوی خود را پریشان می‌کنند.

◀️ مراسم چمر همچنین با بریدن گیسو توسط زنان همراه است که آن را یا به دور مچ خود و یا به زین اسب متوفی می‌پیچند و بر آن گریه می‌کنند.

نجم‌الدین گیلانی و آذرنوش گیلانی تفسیر خاصی از این رسم ارائه می‌دهند و معتقد هستند که مو نمادی از گیاه است و عمل بریدن آن نیز این معنا را دارد که زن از آسمان درخواست می‌کند تا همچون گریۀ او بر گیسو (گیاه) بر زمین ببارد و متوفی را همچون گیاهی از نو برویاند.

◀️ در کردی کرمانشاهی به این رسم گیسبڕین می‌گویند که به معنای «گیس‌بران» است

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan