پسوندهای غیرفعال در زبان فارسی یا «سازه های خفته زبان »

پسوند/بَد-بُد/
در اوستایی paiti/paitiy/pati
در پهلوی:pat/
در فارسی امروزی:بَد/بُد

در گروه های ادبی مباحث مکفی در رواج یا مردگی این پسوند در زبان فارسی شد. به نظر می رسد عنوان "مرده" در مورد سازه های زبانی در زبانشناسی امروزه چندان علمی نخواهد بود،چرا که بسیاری از وندها و سازه هایی که روزگاری مرده محسوب بودند دوباره احیا شده اند. دقیق تر آن است که از عنوان «غیر فعال » (عنوانی که علاء الدین طباطبایی در "صرف زبان فارسی " برمی گزیند.)یا از عنوان «سازه های خفته زبان »سود جوییم؛به ویژه درباره پسوندها. برای نمونه روزگاری پسوندی مانند/ایک/ در فارسی، وندی به اصطلاح مرده به شمار می رفت. اما امروزه کسانی از زبانشناسان جوان و پیشقدم تر استاد شفیعی کدکنی کاری که انجام داده اند این بود که /ایک/ را از حالت مردگی مصطلح بیرون آورده ،دوباره در فارسی وارد چرخه زبان کرده اند.(ن.ک.: موسیقی شعر،ص سی و پنج) این در حالی است که استاد خانلری در تاریخ زبان فارسی ج3ص6 از آن با عنوان پسوند مرده نام برده که جز چند کلمه (تاریک- نزدیک- باریک ) کاربردی درفارسی نداشت؛ لکن در زبان های خویشاوند فرنگی فارسی این وند بسیار هم فعال است:استاتیک-سایکولوژیک-هیستوریک و...
اما وند مرده - اگر هم اصطلاح درستی باشد-باید به سازه ای گفته شود که دیگر به هیچ وجه از آن واژه سازی نمی شود ،مانند پیشوند" اَ" که امروزه خفته یا غیر فعال است و در گذشته در واژه ای مانند «امرداد» کاربرد داشت. لکن آنگونه که خواهیم دید وند /بد/ امروزه در واژه سازی زبان فارسی حضور دارد.
مقاله جدیدی خواندم از بهرنگ قاسمی زاده و سعید رحیمی در حوزه زبانشناسی رایانه ای که همین وند /بُد/ را در میان پسوندهای اشتقاقی در مقاله ای با نام : «بررسی قابلیت همنشینی وندهای غیر فعلی فارسی
با مقوله های مختلف واژگانی و کاربرد آن در پردازش رایانه ای زبان فارسی» طرح کرده بودند:ب+اسم=ارتشبد سپهبد
با مشاهده دیگر واژه های ساخته شده از این وند"بُد" ،دیگر به سهولت می توان قایل شد که پسوند یاد شده در فارسی از خفتگی بیدار شده و مانند هر وند دیگری به اشتقاق می پردازد.به عبارتی با از میان رفتن «پایه-واژه » های این وند چون مو(بد)-هیر(بد)، (آتر)بد. آذربد. ارگبد. اسپهبد. اندرزبد. باربد. بربد. جوربد. چتربد، دبیربد. (کتاب التاج جاحظ ص 173). درستبد (رئیس ضرابخانه ). دهوبد. دهیوبد. ری بد. سپهبد. فهلبد. کاروگ بد (گاروک بد) (رئیس کارگران سلطنتی و غیره )،کنابد. کهبد. کوه بد. گاهبد. گهبد (جهبد). مان بد (رئیس خانواده ). مغان اندرزبد. مؤبد. هربد. هزاربد. هوتخشبد (رئیس مهنه ). هیربد. (از یادداشتهای مؤلف ) وند "بَد" تحول واجی یافته و با صورت "بُد" در زبان فعال شده است.
فربد (شکوهمند) رامبد باربد کوه بد ارتشبد سپهبد دریابد از جمله واژه هایی هستند که با تحول واجی پسوند /بد/ در زبان فارسی واژه سازی می کند. حتا واژه کهنی چون «باربَد» در شم زبانی امروزه با ریخت «باربُد» واژه ی جدیدی است با همان پسوند. و شاید در آینده ای نزدیک دوباره در زبان فارسی شاهد واژه هایی چون : آوابُد-روان بُد -آگاه بد و ...باشیم.
با این تفاصیل می توان امروزه مدعی وندی بودن واژه «سپهبد» شد.

✍️: دکتر محمود علی اصغری
بیست و پنج خردادنود و هشت

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan

Comments

Be the first to add a comment