✳️ هنجارگریزی مولانا در کاربرد ردیف و قافیه در رباعیات ( نوآوری در رباعیات مولانا )

مولانا در ردیف­‌ها و قوافی رباعیات خود نیز همانند غزلیات، دست به هنجارگریزی‌ها و سنّت‌­شکنی‌­های بسیار می‌زند.

الف. با آن­‌که در ردیف، اصل آن است که کلمات ردیف دقیقاً همانند هم تکرار شوند، امّا در میان رباعیات مولانا نمونه‌هایی مشاهده می‌شود که او وجود قافیه را در یکی از دو بیت رباعی نادیده گرفته، فقط به آوردن ردیف اکتفا می­‌کند. در این موارد، ردیف نقش کامل موسیقی کناری، یعنی هم قافیه و هم ردیف را ایفا می­‌کند؛ مثلاً در رباعی­‌های زیر می­‌بینیم که بیت دوم فقط ردیف دارد و قافیه­‌ای در آن دیده نمی­‌شود:

گر آب حیات خوش‌­گواری ای خواب
امشب برِ ما کار نداری ای خواب
گر با عدد موی سر توست امشب
یک‌سر نبری و سر نخارم ای خواب

(رباعی 107)

مجنون و پریشان توام دستم گیر
سرگشته و حیران توام دستم گیر
هر بی­‌سروپای دستگیری دارد
من بی­‌سر و بی­‌پای توام دستم گیر

(رباعی 919)

ماییم که دل ز جسم و گوهر کندیم
مهر از فلک و جهان اغبر کندیم
از کبر جهان سبیل خود می­‌مالید
از دولت دل سبلت او را کندیم

(رباعی 1323)

ب. یا در رباعی زیر که بیت اوّل، فقط ردیف دارد؛ امّا همین ردیف در بیت دوم تبدیل به قافیه می‌­شود:

آواز سرافیل طرب می­‌رسدم
از خاک فنا به آسمان می‌­رسدم
کس را خبری نیست که بر من چه رسید
زآن بی‌خبری که بی­‌خبر می‌کشدم

(رباعی 1119)

مولانا علاوه بر موارد ذکرشده، در چند رباعی­ دیگر (رباعی‌­های 219، 245، 250، 337 و 1748) نیز این شیوه را به کار می‌گیرد.

پ. مولوی گاه رباعی را در مصرع اوّل بدون ردیف می‌­آورد؛ امّا همان قافیهٔ مصرع دوم را در بیت­ بعد تبدیل به ردیف می­‌کند:

تو هیچ نه­‌ای و هیچ تو به ز وجود 
تو غرق زیانی و زیانت همه سود
گویی که مرا نیست به‌جز خاک به دست
ای بر سر خاک جمله افلاک چه سود

(رباعی 616)

از درد چو جان تو به فریاد آید
آن­‌گه ز خدای عالمت یاد آید
واللّه که گر داد کنی داد آید
ور عشوه دهی یاد تو در یاد آید

(رباعی 519)

این­‌گونه کاربرد قافیه و ردیف در رباعی‌های 285، 716، 1288، 1297 و 1360 نیز مشاهده می­‌شود.

ت. گاه برعکس مورد بالا، در برخی از رباعی­‌ها، بیت اوّل را مردّف می‌­آورد؛ امّا همان کلمهٔ ردیف را در مقایسه با بیت دوم به قافیه مبدّل می‌­کند:

امشب منم و طواف کاشانهٔ دوست
می‌­گردم تا به صبح در خانهٔ دوست
زیرا که به هر صبوح موسوم شده‌ست
کاین کاسهٔ سر به دست پیمانهٔ اوست

(رباعی 171)

گویند مرا که «این همه درد چراست؟
وین نعره و آواز و رخ زرد چراست؟»
گویم که «چنین مگو که این کار خطاست
رو روی مهش ببین» و مشکل برخاست

(رباعی 401)

ث. از دیگر کارهای شگفت مولانا در کاربرد ردیف و قافیه آن است که در یکی از رباعی­‌ها ردیف ابتدا کوتاه آمده و در بیت بعدی به صورت طولانی­‌تری تکرار شده‌است:

از حاصل کار این جهانی کردن
می­‌کن ز بهی آن‌چه توانی کردن
زیرا همه عمرت به دمی موقوف است
پیداست به یک‌ دم چه توانی کردن

(رباعی 1389)

در این رباعی، مصدر «کردن» به عنوان ردیف ذکر شده‌است و دو کلمهٔ «جهانی و توانی» قافیه هستند؛ امّا در بیت بعدی «توانی کردن» در جایگاه ردیف آمده‌است.

✅ امتزاج قافیه و ردیف در رباعیات مولانا

گاه در رباعیات مولانا قافیه و ردیف در هم آمیخته می‌­شوند. این همان هنر و ابتکار شاعرانه­‌ای است که در بدایع‌‌الافکار از آن با عنوان «امتزاج» یاد می‌شود: «امتزاج در لغت آمیختن است و در اصطلاح آن است که ردیف و قافیه را به هم ممتزج سازند» (واعظ کاشفی سبزواری، 1369: 188). این شیوهٔ به‌کارگیری ردیف و قافیه نوعی هنجارگریزی شمرده می­‌شود و اگر شاعر بتواند چنین خلّاقیّتی از خود نشان بدهد، شعر را زیباتر می‌­کند. به قافیه و ردیفی که به این شیوه ساخته شوند، ردیف یا قافیهٔ «معموله» (رک: محسنی، 1382: 70) هم می‌گویند:

دی آن‌­که ز سوی بام بر ما نگریست
یا جان فرشته است یا روح پری‌ست
مرده‌ست هر آن­‌که بی چنین روح بزیست
بی‌او به‌خبر بودن از بی­‌خبری‌ست 

(رباعی 335)

روز آمد و غوغای تو در بر دارد
شب آمد و سودای تو در سر دارد
کار شب و روز نیست این کار من است
کی دو خر لنگ بار من بردارد؟!

(رباعی 713)

ای دل تو اگر هزار دلبر داری
شرط آن نبوَد که دل ز ما برداری
گر دل داری که دل ز ما برداری
از یار نوت مباد برخورداری

(رباعی 1729)

این شگرد را مولانا در رباعی­‌های زیر نیز به کار می­‌بندد: 192، 271، 286، 383، 393، 401، 425، 884، 920، 938، 1432 و 1523.

منبع:

موسیقی کناری (ردیف و قافیه) در رباعیات مولانا | نویسندگان: محمدرضا صالحی مازندرانی؛ پروین گلی‌زاده؛ نصرالله امامی؛ سعاد سواری | مجله فنون ادبی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan