غارت سازمان یافته

در ماه‌های اخیر شمار زیادی از گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که آسیب و غارت آثار تاریخی ایران دیگر پدیده‌ای پراکنده نیست، بلکه به شبکه‌ای سازمان‌یافته و سودآور بدل شده است.
در محوطه باستانی جیرفت، مقام‌های محلی میراث فرهنگی بارها از ازسرگیری حفاری‌های غیرمجاز و انتشار فیلم آن در فضای مجازی هشدار داده‌اند، در حالی‌که این پدیده دیگر یک تخلف پراکنده نیست و به شبکه‌ای سودآور و سازمان‌یافته تبدیل شده که با تبلیغات گسترده در فضای مجازی و فروش دستگاه‌های فلزیاب تقلبی، افراد بیشتری را وارد چرخه تخریب می‌کند. در اصفهان نیز طی همین بازه، ده‌ها متهم حوزه حفاری و قاچاق دستگیر و صدها شیء تاریخی کشف شده است.
اما نکته‌ی مهم‌تر از آمار، ادبیاتی است که برای روایت این غارت به‌کار می‌رود. رسانه‌های رسمی و نهادهای متولی، به‌جای نام بردن از «غارتگری سازمان‌یافته» یا «شبکه‌ی قاچاق آثار باستانی»، ترجیح می‌دهند از عبارت‌هایی خنثی و فنی استفاده کنند: «سودجویان»، «متخلفان»، «گنج‌یابی» به‌جای دزدی میراث ملی.
در حوزه‌ی بافت شهری هم همین الگو تکرار می‌شود؛ محله‌های تاریخی که در معرض تخریب برای پروژه‌های ساخت‌وساز قرار می‌گیرند، در ادبیات رسمی با برچسب بی‌طرفانه‌ی «بافت فرسوده» معرفی می‌شوند.
عنوانی که به‌جای «تخریب هویت شهری» یا «زمین‌خواری»، بار تکنیکی و بی‌احساس دارد. حتی برخی کارشناسان میراث در کاشان اخیراً هشدار داده‌اند که این محدوده‌ها را نباید صرفاً بافت فرسوده خواند، چون بخش مهمی از هویت شهر را تشکیل می‌دهند.
هشداری که خود نشانه‌ی آگاهی از کارکرد ایدئولوژیک این واژه است.
این ساده‌سازی زبانی کارکرد دوگانه دارد: هم مسئولیت را از نهادهای ناظر (که با وجود اطلاع، اقدام مؤثر نمی‌کنند) دور می‌کند، هم پیوند میان غارتگران خرد (حفار محلی با بیل و فلزیاب) و ذی‌نفعان کلان (شبکه‌های قاچاق بین‌المللی، دلالان زمین، هلدینگ‌های وابسته به نهادهای نظامی-اقتصادی که در پروژه‌های بازآفرینی شهری و ساخت‌وساز روی زمین‌های تاریخی سرمایه‌گذاری می‌کنند) را نامرئی می‌سازد. وقتی رسانه از «افراد ناشناس» یا «سوداگران» سخن می‌گوید، در واقع زنجیره‌ی ذی‌نفعانی را که از فروش آنتیک تا واگذاری زمین‌های تاریخی به شرکت‌های ساختمانی مرتبط با نهادهای قدرت سود می‌برند، از دید عمومی پنهان می‌کند.
روی نقشه‌ی آسیب‌ها، تهران و اصفهان بیشترین آمار تخریب را در ماه‌های اخیر داشته‌اند. از کاخ گلستان و برج آزادی گرفته تا محوطه‌های باستانی جنوب کرمان و در هر مورد، فاصله‌ی میان «ثبت ملی» یک اثر و «حفاظت واقعی» از آن، همان شکافی است که مافیای زمین و آثار باستانی از آن تغذیه می‌کند.

🆔@azambahramiran