✅ مَن اَگر نیکَم اَگر بَد، تو برُو خود را گُوش
در دیوان حافظ به اهتمام محمد قزوینی و دکتر قاسم غنی، در غزل معروف "عیب رندان مکن ..." در آخر مصراع اول از بیت دوماش، کلمه "باش" نوشته شده، درحالیکه در نسخه به تصحیح دکتر خانلری کلمه "کوش" ذکر شده است.
طبق بررسیای که اینجانب از نظر ریشهشناسی به عمل آوردهام، صحیحترین واژه همان "گوش" است، که اینک دلیل آن را توضیح خواهم داد.
میدانید که واکههای ترکیبی کوتاه هندواروپایی آغازین
eu, ou, au
در یونانی به همان صورت باقی میمانند و در لاتین بهترتیب به صورتهای
u, ū, au
ظاهر میشوند. اما این واکههای ترکیبی کوتاه هندواروپایی در زبان آریان آغازین همگی به au تبدیل میشوند که در فارسی باستان به همان صورت au باقی میماند ولی در اوستا به ao و əu و در سانسکریت به o تبدیل میشود:
واژه -ghoşa در سانسکریت به معنی "سر وصدا، بانک و فریاد، به صدا درآوردن، به گوش رسیدن" است. شکل اوستایی این کلمه -gaoša است که در فارسی باستان هم بهصورت -gauša آمده است که بازمانده -ghauša* در زبان آریان آغازین است و شکل هندواروپایی آغازین آن -gheus* یا -ghous* است. در واژهنامه ریشههای هندواروپایی پوکورنی ، ما دو مورد نزدیک به هم داریم. یکی:
455 *ghous- "to sound, hear"
که به معنی "به صدا در آمدن، به گوش رسیدن" است که واژههای فارسی "گوش"، "گوشواره"، "نغوشا"، "نغوشاک" و "نیوشیدن" از این ریشهاند.
و دیگری:
453 *ghou(ē) "gawk, be aware of, pay attention to"
که فعل "گوشیدن" به معنی: "توجه کردن، توجه داشتن، مراقب بودن، التفات" از این ریشه است.
بنابراین به نظر میرسد که مصراع:
"من اگر نیکم و گر بد تو برو خود را گوش"
از همه صحیحتر است و "گوش" در اینجا فعل امر است از "گوشیدن" به معنی: "توجه کردن، التفات کردن، حفظ کردن و نگاه داشتن"
#فریبرز_کوچکی_زاد
@linguiran@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan