شاعران رامشگر
در دورههای سامانیان و غزنویان، باده پرستی در اشعار رودکی ومنوچهری و عنصری و فرخی و فردوسی صریح و بدون اشاره به منع محتسب و فقیه بازتاب مییابد و ابهامی ندارد:
مجلس بساز ای بهار پدرام/ وندر فکن می به یکمنی جام
دلیل اصلی این صراحت هم حمایت اشراف و پادشاهان از شاعران باده پرست و قوی نبودن نهادهای احتساب و محتسبگری است. اما با بسط این نهادها و ضعف اشراف، رمزهای اشعار رامشگرانه دگرگون میشوند و جامهی مجاز میپوشند.
منع شدید سرشتها، آنها را از فعالیت باز نمیدارد. آنها در نهان دست اندر کارند تا مجالی بیابند و پدیدار شوند. خرد و آگاهی میتواند آنها را واپس براند ولی نمیتواند از میان بردارد. به گفتهی مولوی:
چون ببندی شهوتی را از زعیف/ سر کند آن شهوت از عقل شریف
همچو شاخی که ببرّی از درخت/ سر کند قوّت ز شاخ نیکبخت
در شعر بهویژه غزل، سرشتها تلطیف میشود. تعابیر زلف، چشم، روی، ساق سیمین، و ساقی گلاندام به خودی خود پدیدار نمیشوند. اینها با هم ترکیبی میسازند تا حالت درونی و سرشت ما را بازسازی کنند و دوباره به ما بازگردانند. از این رو اشعاری که در این زمینه ساخته شده (آثار حافظ، سعدی، شکسپیر، گوته و...) بسیار القایی و برانگیزاننده هستند و شاعران خود این را میدانستند و با هزاران تعبیر به آن اشاره کردهاند:
بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایبان دارد/ بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد
غبار خط بپوشانید خورشید رخش یارب/ بقای جاودانش ده که حسن جاودان دارد
تحقیق بدون تعصب و پیشداوری دربارهی اشعار سعدی و حافظ، چون و چند آنچه را که بوده و روی داده بیان میکند و ما را به این جا میَرساند که شاعران و هنرمندان را اشخاصی واقعی ببینیم. اشخاصی که زنده بودهاند؛ میان مردم زیستهاند؛ در کارشان محرکهای عینی داشتهاند؛ عاشق شده و کامیاب یا ناکامیاب ماندهاند؛ برای تامین معاش رورانه خود را به در و دیوار زدهاند؛ حسد، آز، و انتقامجویی داشتهاند؛ گاهی گذشت کردهاند؛ گاهی با دشمن درافتادهاند؛ به زندان رفتهاند؛ کلکها زده و کلکها خوردهاند؛ .... و اگر حاصل کارشان دلپسند و دلانگیز بوده بر سر زبانها افتاده و تحفهی سخنشان را دست به دست بردهاند.
تحقیق ادبی در پی قالبی از پیش تعیین شده که اشعار و شاعران و هنرمندان را در آن بگنجاند و هرچه را در آن قالب نگنجد جدا کند و دور بریزد نیست. برای پژوهش ادبی اهمیت ندارد که حافظ پنهانی یا آشکارا دمی به خمره زده یا نه؛ ابتدا زاهد بوده سپس رند شده یا بالعکس؛ اشعری بوده یا معتزلی؛ شافعی بوده یا حنفی. از نظر شعر و شاعری و زیبایی شناسی، باورهای شاعر در مرتبهی دوم اهمیت است و گاه هیچ اهمیت ندارد. ما با حافظ شاعر سر و کار داریم نه با حافظ متکلم یا حافظ فیلسوف. حافظی را میشناسیم که پاسخگوی تمنیات ژرف ماست. شعری را میخوانیم که به هستههای زندگانی ما میرسد و ما را به شوق میآورد؛ شادمان میکند؛ غمگین میسازد؛ یا به طرب وامیدارد.
درست است که گاهی شعر حافظ حیرتزاست، چون به مشکلاتی اشاره دارد که بیپاسخ ماندهاند: چرا به دنیا آمدهایم؟ چرا میمیریم؟ غرض از آفرینش چه بوده؟ سرچشمهی نیکی و بدی کجاست؟ اما او این مشکلات را به زبان شعر و تغزل میگوید و جنبهی استدلالی و منطقی ندارد و گاه برای بیرون آوردن ما از حیرت، پاسخهایی در شعر تعبیه میکند که ما را به زمین سخت واقعیت بازمیَگرداند و برای ادامهی زیست آماده میسازد. شعرهای او از ژرفای زندگانی سر برمیزند و نظر ما را نسبت به زندگانی وسعت میبخشد و ما را به دوری از ریا و تعصب فرامیخواند و به شادمانی کردن و عشق ورزیدن دعوت میکند.
و از این رو شعرهایش رامشگرانه هستند و زندگانیبخش و برآمده از فرزانگی شادمانه.
عبدالعلی دستغیب، مستی شناسی حافظ، (انتشارات نوید شیراز، ۱۳۸۴، صص ۷۴ تا ۹۲) با تلخیص و ویرایش
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan