مطالعات سدسازی و خسارت‌های غیرقابل جبران به سرزمین ایران: چه کسی پاسخگوست؟

مصاحبه اخیر آقای عباس کشاورز در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا در خصوص معایب و محاسن سدسازی بسیار قابل تأمل است. ایشان در بخش معایب سدسازی به نکاتی که نه یک خطای ساده ی قابل چشم پوشی بلکه درحقیقت ویرانگرند اشاره کرده اند !!
نکاتی که سالهاست کنشگران و پژوهشگران آن را فریاد زده اند اما گوش شنوایی برای شنیدن آن نبوده است، چراکه سدسازی در خاورمیانه و در کشور ما نه بعنوان یک سازه علمی و مبتنی بر دانش میان رشته ای است؛ بلکه به یک « امر سیاسی» تبدیل شده و مداخلات غیرکارشناسی و صرفا سودجویانه در سدها توسط سیاسیون بخشی از این فاجعه را رقم زده است.

در این مصاحبه به خطأ در محاسبات مخزن اشاره شده و البته این خطای کوچکی نیست چراکه همین خطا منجر به خشکاندن عامدانه رودخانه، تالاب‌ها، آب‌های زیرزمینی،جنگل زدایی وتضعیف و از بین رفتن پوشش گیاهی تشکیل کانون‌های مخاطره آمیز گردغبارنمکی و درنهایت چالش‌های اجتماعی شده است!
هرکدام ازاین خطاهاخود به تنهایی برای هر سرزمین فاجعه بار است چه برسد به زنجیره ای از آنها که بارها در نقاط مختلف کشور از شمال که منجر به خشکاندن دریاچه ارومیه شده تا مرکز که موجب خشکاندن تالاب گاوخونی گشته و تا جنوب که موجب خشک شدن دریاچه بختگان گردیده است را در برمی گیرد!مگر مطالعات سد به منظور ارزیابی و پیش‌بینی همین مخاطرات صورت نمی گیرد؟ همه کارشناسان آب دست اندرکار سدسازی به خوبی میدانند « آب‌های زیرزمینی» ستون فقرات این سرزمین هم به‌لحاظ زیستی و هم اجتماعی است ؛ اما سوال این است که چرا حکمرانان آب با صرف ميلياردها ریال اعتبارات کشور برای سدسازی بستر خشکاندن آنها را فراهم نموده وحتی هنوز اعتبار قابل توجهی برای جبران اندکی ازخسارت وارد شده (که در برخی از دشتهاجبران ناپذیراست) اختصاص نداده واساسا تلاش جدی برای نجات آب‌های زیرزمینی صورت نگرفته است؟ مگرمأموریت وزارت نیرو فقط سدسازی است که این وزارتخانه تمام هم و غم خود را روی ساختن سدها گذاشته و آبخوانها را فراموش کرده است؟ چرا این سالها آب‌های زیرزمینی و آبخوان ها دغدغه سیاسیون نبوده و نیست؟ البته که سازه های بزرگ در انظار و افکار عمومی دیده شده و برای سیاسیون اعتبارساز است اما آب‌های زیرزمینی نادیدنی است پس چه فایده که اعتباری خرج آن شود وقتی دیده نمی شود.

سدسازی نه تنها بطورمستقیم در خشکاندن منابع آب زیرزمینی نقش داشته است؛ بلکه بطورغیرمستقیم نیز بستر توسعه بی ضابطه و فاجعه بار کشاورزی رقم زده است وحتی در برخی از دشتها و درپاسخ به سهم خواهی مردم محلی از سدها به آنها مجوز زدن چاه گ اعطاشده است. (مصاحبه باکشاورزان روستای گلدشت درمجاورت سد رئیسعلی دلواری با نگارنده مؤیداین مطلب است).
اما مهمترین نکته ای که در مباحث مطرح شده این مصاحبه به آن کمتر اشاره شده مباحث اجتماعی و فرهنگی پیامد سدسازی هاست. سدها علاوه بر مخاطرات فاجعه بار محیط زیستی که رقم زده اند؛ درمناطقی از کشور خود موجب فاجعه انسانی همچون نابرابری و دامن زدن به تعارضات محلی، فقر،مهاجرت و ترک موطن به دلیل خشکی سرزمین نیز گشته اند. شاهد عینی این چالش ها درحوضه کر و مدیریت سد با توزیع ناعادلانه حقآبه هاست که نه تنها موجب خشکاندن تالاب بختگان و طشک شده بلکه به دلیل توسعه عجیب و غریب شالیکاری در بالادست و مصرف بخش قابل توجهی از آب دریاچه سد؛ جوامع پایین دست را بکلی فقیر و فلج کرده و دشت کربال که قبل از احداث سد ملاصدرا و توسعه کشت در بالادست؛ دشتی آباد و پر جنب و جوش بود به منطقه ای فقرزده و خالی از سکنه تبدیل نموده است. این نابرابری در توزیع عادلانه آب بستر مهاجرت سرگردان مردم روستاهای پایین دست به حاشیه شهرها بویژه کلان شهر شیراز را فراهم نموده است.
علاوه براین حین ساخت هر سد بزرگ؛ دهها روستا وصدها هکتار زمین کشاورزی وخاک با ارزش و جنگل قربانی سدسازی شده و از دست رفته است.
موجب تاسف است که باوجود عیان بودن آسیب‌های محیط زیستی و اجتماعی ؛ ‌سدسازان با قدرت و با پشتوانه سیاسی همچنان به تخریب سرزمین ادامه داده و تازه ترین آن سد خرسان 3 در منطقه زاگرس است که مطالعات آن اشک و آه هر ایرانی وطن دوستی درمی آورد.

براستی چرا سازه هایی که بامطالعات مطلوب وپیش بینانه می توانست مرهمی بر زخم کم آبی ایران در سالهای خشک باشد؛ بازدن خسارات غیرقابل جبران به رودخانه های دائمی، آب‌های زیرزمینی،تالاب ها وجامعه محلی به افزایش مخاطرات سرزمین نیمه خشک ایران افزوده است؟چه کسی یاچه نهادی پاسخگوی این خسارات غیرقابل جبران است؟چرا باوجود تجربه و دانستن ابعاد خسارت‌های گذشته همچنان برساخت سدهای بزرگ بر رودخانه های دائمی اصرار می ورزند؟/مهتا بذرافکن
🆔@ruralwomenissues

https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/1394039-