رابطه حكومت پهلوي و صاحبان صنايع (بخش پنجم(پایانی))
عباس میلانی: سرمایهداران ايران در سقوط شاه نقشی نداشتند و البته برای حفظ او هم کاری نکردند
|به همت نشریه کارخانهدار به سال 1397
فکر میکنید چرا نشد؟ شما میگویید که تلاشهایی از جمله همان موضوع تاسیس دانشگاه داشت صورت میگرفت. چه دلیلی داشت که پروسه متوقف شد؟ آیا نوع رویکرد حکومت شاه و سیستم اجازه نمیداد که آنها نمود یک طبقه اجتماعی پیدا کنند؟ یا این یک پروژه ناتمام ماند؟
بله دقیقا ناتمام ماند. و اینکه چرا زودتر نشد، در واقع ناشی از همان نگرانی شاه بود از اینکه یک جریان سیاسی قدرتمند در مقابلش ایجاد شود. ببینید دوباره، در همان سال ۱۹۷۳ که این جوانهها در حال قدرت و شکل گرفتن است، صنایع دارند گسترش پیدا میکند، ایرانِ ناسیونال دارد واقعا به شکل عجیبی رشد میکند، شاه میفهمد که ایران در حال تغییر است… با مهدی سمیعی یک سری ملاقات میکند. مهدی سمیعی یکی از برجستهترین بانکدارهای ایران است، یکی از شریفترین و پاکدستترینشان که استقلالش را هم همیشه حفظ کرده بود… . شاه به او میگوید که «بیا یک حزب درست و حسابی با دور و بریها و دوستانت درست کن!» دوستانش هم یا بانکدار بودند یا در صنعت بودن و یا آدمهای مثل ابراهیم گلستان… او شروع کرد یک چنین حزبی را درست کردن. نگاه که بکنید میبینید خیلی از آنها تکنوکراتهای درجه یک هستند، یکی دو نفرشان صاحبان صنایع هستند. پول نفت هم به یکباره زیاد میشود، شاه هم یک دفعه تصمیم میگیرد که نه، مسایل سیاسی ایران را با پول میتواند حل کند، یعنی به جای اینکه سیستم را باز کند، درست در شرایطی که سیستم باید باز میشد، چون بههرحال یک طبقه در حال رشد بود، طبقات دیگر هم در حال رشد بودند، روشنفکران، دانشجویان، زنان، اقشار شهری… و با وجود همه اینها، سیستم را میبندد. بعدش هم بعد از تمام این ایدههای «تمدن بزرگ» و …،آمریکا و عربستان قیمت نفت را ثابت نگاه میدارند، درآمد ایران کم میشود و به جای اینکه تا سال پیش، وعده میداد که ایران از ژاپن جلو خواهد افتاد، در سال ۱۹۷۷ مجبور شد برنامه اقتصادیاش را محدود کند، مجبور شد خیلی از رانتها را کم کند و در همین زمان هم کارتر میآید و میگوید که سیستم سیاسی را هم باید باز کنید، در همین زمان هم خود شاه مریض میشود و تصمیمگیری برایش دشوار میشود. یعنی یکطوفانی شکل میگیرد. واقعا عجیب است! هم زمانی و تقارنشان به یک بحران تبدیل میشود و وقتی کشور به بحران دچار میشود، فقدان آن نهادهای مثلا صنعتگران قدرتمند، یک حزب آلترناتیو جدی که میتوانست بیاید یک حزب جایگزین واقعی بشود، همه اینها سبب شد که رژیم امکان بقایش را از دست بدهد.
انتهای جواب شما، من را میرساند به سوال بعدیام. این منازعه و درگیری که بین شاه و صاحبان صنایع روی داد، آیا تاثیری در فروپاشی حکومت داشت؟
به گمان من تاثیرینداشت. تا جایی که من میدانم آنها نقشی در تحریک اپوزیسیون که نداشتند، نقشی در تقویت رژیم شاه هم نداشتند. در ضمن وقتی که این تنشها شروع میکند به تجلی پیدا کردن، ما شاهدیم که یک مقداری خروج سرمایه از ایران صورت میگیرد. یعنی تعدادی از این سرمایهدارهای بزرگ به این فکر میافتند که شاید نمیشود به تفاهمی با رژیم که برای ادامه سرمایهگذاری لازم است دست پیدا کرد. تا جایی که من میدانم این صنعتگران نقشی در فروپاشی حکومت نداشتند.
شاید به یک معنا بشود نقشی را برایشان در نظر گرفت و آن هم این است که به خاطر ایجاد این واحدهای صنعتی بزرگ و این مراکز صنعتی بزرگ در عمل یک تمرکز جمعیتی عجیبی ایجاد کردند. خیلی از آنها تازه از روستا به شهر آمده بودند و انتظاراتشان هم به خاطر همان صحبتها و شعارهایی که شاه میداد روزافزون شده بود. آنها در واقع یک ارتش آماده به بسیج برای مخالفین شاه بودند و هیچ کدام از مخالفان به اندازه مذهبیون برای ایجاد مساجد و هیاتها و تکیهها آزادی نداشتند. ارقامی را اخیرا در کتاب عباس عبدی و محسن گودرزی، به نام «صدایی که شنیده نشد» خواندم. در آن کتاب مطالعه کردم که در همین مقطع زمانی که ما داریم در موردش صحبت میکنیم، تعداد مساجد، هیاتها و تکیهها به طرز شگفتانگیزی فزونی گرفته، و وقتی رژیم به بحران رفت، این شبکه عظیم، ابزار بسیجآیتالله خمینی و هم پیمانانش شد و تبدیل شدند به تنها آلترناتیو موجود. از این منظر به نظرم آنها ندانسته و نخواسته زمینه را فراهم کردند. برای اینکه شما یک میلیون آدم را بیاورید در خیابان و شاه هم به هراس بیافتد، که همان تظاهرات معروف شد. این مستلزم این است که تهران یک میلیون آدم در آن حضور داشته باشد. خب! بخش زیادی از اینها کارگرها بودند و تمرکز صنعتی به جای اینکه پایگاه شاه بشود، یک ارتش بالقوه آماده برای بسیج مخالفان شاه شد.
✅ @karkhone