✳️ تنوین در شعر فارسی

گو نام ما ز یاد به عمدآ چه می‌بری
خود آید آنکه یاد نیاری ز نام ما
#حافظ

❇️ تنوین از حدود سده‌ٔ هفتم و با فخرفروشی به عربی‌دانی در میان کاتبان و شعرا، در زبان فارسی رایج شد. گویا قیدسازی با تنوین عربی حس برتریِ ادراک به گویش‌ورانِ دوزبانهٔ (عربی و فارسی) نسبت به آنان که فقط فارسی می‌‏دانستند می‌‏داده است.
در سال‌های بعد استفاده از آن، چنان فراوان شد که به ابتذال کشید و زبان فارسی پر شده بود از واژگان تنوین‌دارِ عربی.
اما امروز دیگر استفاده از تنوین، فخر و مباهاتی ندارد.
اما شواهد نشان می‌دهد که در همان دوران نیز بسیاری از شعرا و قدما «تنوین» را به شکل «الف» می‌خواندند و واژگانی که با تنوین در جامعه رایج شده بود را، گویی با چنین تلفظی بومی‌سازی و فارسی‌سازی می‌کردند.

🔶 و نیز در شعر فارسی به ضرورت وزن و قافیه گاهی نون تنوین به «الف» بدل می‌شود. در این حالت، گاهی قبل از کلمه‌ٔ تنوین‌دار، حرف «ب» را اضافه می‌کنند؛ مانند بعمدا به جای عمداً

ستور از کسی به که بر مردمی
بعمدا ستوری کند اختیار
#ناصرخسرو

دانه نار است سرخ و رنگ آبی هست زرد
ای عجب گویی بعمدا خون آبی خورده نار.
#امیرمعزی

✅ شواهدی در تبدیل «تنوین» به حرف «الف»

دوشینه شبم بود شبیه یلدا
آن مونس غمگسار نامد عمدا

شب تا به سحر ز دیده در می‌سفتم
می‌گفتم ربِ لا تَذِرنی فرداً*
#مهستی (قرن ششم)

* رب لا تَذِرنی فرداً: "خدایا مرا تنها مگذار"
فرداً، تنوین عربی دارد، ولی به دلیل رعایت قافیه با عمدا، «تنوین» در مصرعی که ملمع(عربی) نیز هست، حذف شده و کلمه با «الف» خوانده می‌شود.

✅ شاهدهای دیگر

ما اسیر غم و اصلآ غم ما نیست تو را
با اسیر غم خود رحم چرا نیست تو را
#وحشی_بافقی

ما همانیم که بودیم و ز یادت به وفا
به جدایی متبدل نشوند اهل صفا

نیست در مذهب عشاق نه هجران نه وصال
رنج راحت بود و غم فرح و درد دوا

معرفت اصل محبت بود و مرد محب
هیچ دیگر به جز از دوست ندارد اصلا

#حکیم_نزاری_قهستانی
قرن هفت و هشت

✅📚🔎✍تحقیق: #محمدرضاکاکائی
🗓 ۲۱ تیرماه ۱۴۰۳خورشیدی

@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan