وندها در زبان فارسی
❇️ قسمت دوم
پیشوندهای مختص عبارتند از:
١- فر، در: فرسودن
٢- فرا، در: فراگیر ، فراخور. "فرا" پیشوند مختص است گرچه واژهی "فراتر "در فارسی صفت تفضیلی مشترك با قید تفضیلی است (كار فراتر رفت) اما "فرا" به عنوان صفت كاربرد ندارد).
٣- نا، در: ناشناس، ناامید، ناهماهنگ، ناسپاس.
باید دانست كه آن واژهها یا تكواژهایی "مشترك" هستند كه از نظر معنی نیز یكسان باشند. مثلا پیشوند "به" در واژههای "بساز" (سازگار) و "برو" (رونده) كه معنی صفت فاعلی را به واژه میافزاید، با "به" حرفاضافه مشترك نیست، زیرا هممعنی نیستند.
با توجه به سخن فوق پسوند "نا" در "فراخنا" كه پسوند
اسمساز از صفت است، با "نا" به معنی توان و طاقت و "نا" به معنی بوی غذای كهنه در جای مرطوب كه اسم هستند، مشترك نیست، زیرا معنایشان متفاوت است.
٤- وا، در: واداشتن، واخوردن، واریز، واكنش .
(ناگفته نماند كه "وا" از نظر ساخت، میانوند هم هست. مثلن در جورواجور . اما از نظر معنی این "وا" با "وا"ی میانوند فرق دارد، لذا وند مشترك نیست).
۵- ور، در: ورشكست، ورانداز.
٦- در، در: دریافت، درخواست، درماند.
پیشوندهای مشترك :
١- بر، که بحث شد.
٢- بی، كه مشترك با حرفاضافه است: پیشوند در واژهی "بیكار"، حرفاضافه در جملهی "بی شما صفا ندارد".
٣- با، كه مشترك با حرفاضافه است: پیشوند در واژهی "باسواد"، حرفاضافه در جملهی "با علی به مسافرت رفتم".
دستوریان همه "بی "را در واژههایی مانند "بیسواد"، "بیكار" و "با" را در واژههایی مانند "باسواد" و "باشعور"، پیشوند دانستهاند.
اما بعضی به مسالهی اشتراك كه در بعضی از تكواژها هست، توجه نكرده و "بی "و "با "را فقط حرفاضافه میشمارند و پیشوند به حساب نیاوردهاند. (رك. ساخت اشتقاقی واژه ، صص ٦٣-٦١)
حال آنكه چنین نیست. اینها حرفاضافهی مشترك با پیشوند هستند.
"بی" در واژههایی مانند "بیكار" واژهساز است، زیرا از واژهی "كار" كه اسم است، صفت منفی "بیكار" ساخته است و میتوان گفت "بیكارتر". همچنین "با" در "باسواد"، كه میتوان گفت باسوادتر و این دقیقن مطابقت دارد با تعریف "وند"، لذا "بی" و "با" نمیتواند حرفاضافه باشد، بلكه حرفاضافهی مشترك با پیشوند هستند. از طرفی "بی" و "با"ی حرفاضافه پیش از اسم میآیند و آن را متمم میسازند؛ یعنی نقشنمای متمم هستند، نه پیشوند. مثلن در جملهی "من بی او به سفر نمیروم". بهعلاوه "بی" و "با"ی پیشوند واژه نیستند، حال آنكه "بی "و "با"ی حرفاضافه، واژه هستند. به عبارت دیگر "بی او" دو واژه است نه یك صفت، حال آنكه "بیكار" صفت است. یعنی نمیتوان گفت "بی اوتر".
٤ . نه، كه مشترك است با قید و حرف ربط. پیشوند مثل "نفهم" یا "نترس"، قید مثل "پرسیدم میآیی؟ گفت "نه" و حرف ربط مثل "علی آمد نه رضا".
۵ . هم، كه مشترك است با ضمیر .پیشوند در "همدل" و ضمیر در جملهی "با هم صحبت كردیم".
ب. پسوند(Suffix) :
پسوند، وندی است كه در آخر پایه میآید .پسوند نیز مانند پیشوند بر سه گونه است:
١- پسوند با پایهی ساده، مانند"زار" در "گلزار" و "مند" در "كارمند".
٢- پسوند با پایهی مركب، مانند "خوشاخلاقی" (خوشاخلاق +ی)، گلفروشی.
٣- پسوند با پایهی مشتق، مانند "گرفتاری، فرآورده، بیقراری، ناهنجاری، ناسازگاری.
پسوند مختص و مشترك :
پسوندها معمولا مختص هستند، مانند "زار"در "چمنزار". ولی پسوند مشترك نیز هست، مانند "گاه" كه در واژههای "شامگاه "و "سحرگاه "پسوند است، اما در مثال "گاه به دیدن من میآید" قید است.
پ. میانوند(Infix) :
میانوند (بیناوند) همانند پیشوند و پسوند تكواژ غیرمستقلی است كه در ساخت واژه كاربرد دارد منتها در درون پایه هم قرار میگیرد. میانوند ( بیناوند) همانند پیشوند و پسوند بر دو گونه است: مختص (خاص) و
مشترك.
- دکتر تقی وحیدیان کامیار(استاددانشگاه مشهد)
ادامه دارد... .
منبع سایت اریا ادیب
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan