نشانۀ اضافه
نشانۀ اضافه، که آن را کسرۀ اضافه هم میگویند، همان مصوّتِ /e/ است که بین دو واژه پیوند میدهد و بهاصطلاح یک گروه نحوی میسازد، مانند برگِ درخت، مردِ دانا، سبزِ روشن، زودِ زود، برایِ سرگرمی، بینِ دیوارها، بهخاطرِ تو.
اگر واژهای مختوم به مصوّت باشد، معمولاً یک صامتِ میانجیِ «ی» به آن اضافه میشود و سپس نشانۀ اضافه میآید. مثال:
- مصوّت /â/: ندا ← ندایِ حق
یادآوری: «یٰ»، در پایانِ واژههای عربی، به «الف» تبدیل میشود و بعد از آن «ی» میانجی و نشانۀ اضافه میآید: عیسیٰ ← عیسای مسیح، کبریٰ ← کبرای قیاس، ... .
گاهی این قاعده، به اقتضای وزن، در شعر رعایت نمیشود و به همان صورتِ اصلی میآید: با که این نکته توان گفت که آن سنگیندل/ کُشت ما را و دم "عیسیِ مریم" با اوست (حافظ).
- مصوّت /e/ (های بیان حرکت): خانه ← خانهیِ/ خانۀ*
* نشانۀ «ء» سریا (saryâ) نام دارد، نه همزه. این نشانه همان یای کوچک (دُمبریده) است که بالای های بیان حرکت گذاشته میشود («ۀ/ ـۀ») و سابقهای هزارساله دارد. پیشنهاد فرهنگستان نیز سریا است، اما «یِ» هم (بهصورت کامل) درست است و بنابراین، با رعایت اصل یکدستی، هردو را میتوان بهکار برد.
- واژههای مختوم به «و»
۱) با صدای /o/: دو ← دو ماراتن/ دویِ ماراتن
۲) با صدای /:o/: جلو ← جلو ماشین/ جلویِ ماشین
یادآوری: در دو صدای پیشین، نوشتن یا ننوشتنِ «ی» تابع تلفظ است. نیاوردنِ آن در نوشتار معیار ترجیح دارد.
۳) با صدای /u/: شامپو ← شامپوی گلرنگ
یادآوری: در واژههایی مانند «دانشجو» و «خدا»، که دراصل «دانشجویْ» و «خدایْ» بودهاند، در حالت اضافه، «ی» در خط ظاهر میشود و فقط نشانۀ اضافه (= کسره) پس از آنها میآید: دانشجویِ ارشد، خدایِ مهربان.
چند نکته:
۱) نشانۀ اضافه بیشتر برای رفع ابهام (در میان واژه یا پایانِ آن) و برای آسانخوانی (مثلاً در تتابع اضافات) و گاهی برای آموزش به فارسیآموزان یا نوآموزان گذاشته میشود و الزامی ندارد.
۲) واژههای مختوم به همزه در حکم واژههای مختوم به صامتاند و نشانۀ اضافه زیر همزه یا کرسی آن درج میشود. مثال:
- لؤلؤ ← لؤلؤِ لالا؛
- منشأ ← منشأِ آفرینش؛
- شیء ← شیءِ نامرئی.
۳) نشانۀ اضافه (= کسره) از مقولۀ حرف اضافه نیست، بلکه نوعی تکواژ وابسته از نوع واژهبست است که نقش هستهنمایی دارد؛ یعنی هستۀ گروه نحوی را مشخص میکند و آن را به وابستهاش پیوند میدهد (مانند «این کتابِ خواندنی» که «کتاب» هسته است و مابقی وابستهاند). از این جهت برخی نشانۀ اضافه را «پیونده» نامیدهاند.
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan