✳️ پیشینهٔ اصطلاحِ «دستورِ» زبانِ فارسی
استاد زنده‌یاد محمدرضا باطنی در کتابِ کم‌حجم اما پرفایدهٔ «نگاهی تازه به دستورِ زبان»، بخشی آورده‌اند با عنوانِ «دستورِ زبانِ سنّتی». ایشان در مدخلِ بحث، مروری‌دارند بر تاریخچهٔ دستورنویسیِ امروز. استاد یادآورشدند: «قسمتِ اعظمِ اطلاعاتی که در این مبحث آمده» از «مقالهٔ سودمندِ» «دستورِ زبانِ فارسی» اثر استاد جلال‌الدینِ همایی (چاپ‌شده در مجلهٔ «فرهنگستان»)اخذشده‌است. ازجمله جایی ازقولِ همایی آمده:
«نخستین کسی که کلمهٔ «دستور» را برای نامِ قواعدِ زبانِ پارسی اختیارکرده و قواعدِ فارسی را از عربی جداساخته و از دایرهٔ ترجمه و تقلیدِ عرب قدم بیرو‌نهاده [...] میرزا حبیبِ اصفهانی است».
مرادِ استاد همایی کتابِ «دستورِ سخن» است که سالِ ۱۳۲۸ ه. ق در استامبول چاپ‌شده‌است. میرزا حبیب خود ده سالِ بعد (۱۳۳۸ ه. ق) تلخیص و ساده‌‌شد‌هٔ اثرِ خویش را با عنوانِ «دبستانِ سخن» منتشرکرده‌است.
چنان‌که آمد این اثر نخستین دستورِ زبانِ فارسیِ تألیف‌شده برپایهٔ زبان‌های غربی (فرانسه) است. نویسنده خود در توضیحِ عنوانِ اثر آورده: «به‌اسلوبِ السنهٔ مغرب‌زمین» (محمدرضا باطنی، انتشاراتِ آگاه، چ ششم، ۱۳۷۳، ص ۵_۲۲).
اما امروزه دستِ‌کم می‌دانیم دو سال پیش از اثرِ میرزا حبیب، کتابی دربارهٔ اصولِ زبانِ فارسی در شبه‌قاره تألیف شده و اصطلاحِ «دستور» در عنوانش آمده‌است. در کتابِ «دستورِ زبانِ فارسی در شبه‌قارهٔ هند» تألیفِ دکتر حاج‌سیدجوادی، فصلی آمده باعنوانِ «نامِ دستورهای فارسی». ذیلِ این فصل نیز بخشی آمده با عنوانِ «نام‌گذاری براساسِ واژهٔ دستور». در این بخش آمده نخستین‌بار این میرزا محمدتقی سنجرِ قزوینی بوده که سالِ ۱۲۹۶ ه. ق کتابی تألیف‌کرده و عنوانش را «دستورِ سخن» نهاده‌است.
گرچه دکتر حاج‌سیدجوادی می‌نویسد «این کتاب در آن تاریخ ازلحاظِ محتوی نیز در ارتقای دستورنویسیِ زبانِ فارسی درجهٔ اول را احرازکرده‌است»، اما از مرورِ چکیدهٔ مطالبی که آورده‌اند مشخص است که کم‌و‌بیش برپایهٔ صرف‌و‌نحونویسی‌های مرسوم در زبانِ فارسی تألیف شده‌است. این اثر مشتمل بر «مقدمه»، چهارده «دستور» و «خاتمه» است. مطالبِ کتاب از «معنی پارسی» (مقدمه) و «اصطلاحِ پارسی»، «حروفِ تهجّی» و تفاوتِ «دال» با «ذال» آغاز می‌شود و به «چگونگیِ املا» (دستورِ چهاردهم) ختم می‌شود. در عنوانِ «خاتمه» نیز آمده: «بعضی از حکایات و عباراتِ موعظه و نصیحت و لطایفِ حکمت‌انگیزِ پارسی از مقدّمین است به‌نظم و به‌نثر».
از مرورِ همین فهرست روشن‌می‌شود که مطالبِ اثر از تازگیِ کتابِ میرزاحبیب بی‌بهره‌است.
نویسندهٔ ایرانیِ این اثر که بنابه‌گفتهٔ خود برای سیر و سیاحت به هندوستان سفرکرده بود، در بخشی از مقدمهٔ کتابش آورده:
«چون خاکسار [...] اهلِ آن مُلک را به زبانِ پارسی طالب و آشنا دیده بر خود لازم‌شمردم که رساله‌ای در قواعدِ زبانِ دری به‌جهتِ اربابِ درایت ازروی اصطلاح و استعمال و قواعدِ مقرّرهٔ مدوّنهٔ مضبوطِ پارسیانِ عذب‌البیان نگاشته و به‌یادگار بازگذارم [...] و این رساله را «دستورِ سخن» نام‌نهادیم» (دستورِ زبانِ فارسی در شبه‌قارهٔ هند، دکتر سیدکمالِ حاج‌سیدجوادی، نشرِ روزگار، ۱۳۸۰، صص ۶_۷۴).
البته دکتر حاج‌سیدجوادی به چندین اثرِ دیگر اشاره‌می‌کند که واژهٔ «دستور» در آن‌ها نیز آمده اما محتوایشان دربارهٔ فنّ انشاء و مقدّماتِ نویسندگی است:
۱_ دستور‌الإنشاء (از محمدفائقِ لکنهویی)
۲_ دستور‌الصّبیان (اثرِ نونده رلی)
۳_ دستور‌المکتوبات (مولف نامعلوم)
۴_ دستور‌المبتدی (از ابنِ نصیر)
ایشان احتمال‌می‌دهند سنجرِ قزوینی نامِ کتابش را بر اساسِ عنوانِ چنین آثاری برگزیده‌است. گفتنی است پیش‌از اثرِ سنجرِ قزوینی، غالباً به‌جای اصطلاحِ «دستور» از تعابیری هم‌چون «قوائد»، «قوانین»، «اصول» و ... برای توصیفِ صرف و نحو و ساختمانِ زبانٍ فارسی بهره‌گرفته‌می‌شد.
جالب آن‌که محمدفائق بنِ غلامحسینِ لکنهویی (درگذشته به ۱۲۴۱ ه. ق)، نویسندهٔ «دستور الإنشاء»، کتابی هم دربارهٔ دستورِ زبانِ فارسی دارد اما عنوانِ آن «مخزن‌الفوائد» است! (همان، ص ۱۷۷).
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون»
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
استاد زنده‌یاد محمدرضا باطنی در کتابِ کم‌حجم اما پرفایدهٔ «نگاهی تازه به دستورِ زبان»، بخشی آورده‌اند با عنوانِ «دستورِ زبانِ سنّتی». ایشان در مدخلِ بحث، مروری‌دارند بر تاریخچهٔ دستورنویسیِ امروز. استاد یادآورشدند: «قسمتِ اعظمِ اطلاعاتی که در این مبحث آمده» از «مقالهٔ سودمندِ» «دستورِ زبانِ فارسی» اثر استاد جلال‌الدینِ همایی (چاپ‌شده در مجلهٔ «فرهنگستان»)اخذشده‌است. ازجمله جایی ازقولِ همایی آمده:
«نخستین کسی که کلمهٔ «دستور» را برای نامِ قواعدِ زبانِ پارسی اختیارکرده و قواعدِ فارسی را از عربی جداساخته و از دایرهٔ ترجمه و تقلیدِ عرب قدم بیرو‌نهاده [...] میرزا حبیبِ اصفهانی است».
مرادِ استاد همایی کتابِ «دستورِ سخن» است که سالِ ۱۳۲۸ ه. ق در استامبول چاپ‌شده‌است. میرزا حبیب خود ده سالِ بعد (۱۳۳۸ ه. ق) تلخیص و ساده‌‌شد‌هٔ اثرِ خویش را با عنوانِ «دبستانِ سخن» منتشرکرده‌است.
چنان‌که آمد این اثر نخستین دستورِ زبانِ فارسیِ تألیف‌شده برپایهٔ زبان‌های غربی (فرانسه) است. نویسنده خود در توضیحِ عنوانِ اثر آورده: «به‌اسلوبِ السنهٔ مغرب‌زمین» (محمدرضا باطنی، انتشاراتِ آگاه، چ ششم، ۱۳۷۳، ص ۵_۲۲).
اما امروزه دستِ‌کم می‌دانیم دو سال پیش از اثرِ میرزا حبیب، کتابی دربارهٔ اصولِ زبانِ فارسی در شبه‌قاره تألیف شده و اصطلاحِ «دستور» در عنوانش آمده‌است. در کتابِ «دستورِ زبانِ فارسی در شبه‌قارهٔ هند» تألیفِ دکتر حاج‌سیدجوادی، فصلی آمده باعنوانِ «نامِ دستورهای فارسی». ذیلِ این فصل نیز بخشی آمده با عنوانِ «نام‌گذاری براساسِ واژهٔ دستور». در این بخش آمده نخستین‌بار این میرزا محمدتقی سنجرِ قزوینی بوده که سالِ ۱۲۹۶ ه. ق کتابی تألیف‌کرده و عنوانش را «دستورِ سخن» نهاده‌است.
گرچه دکتر حاج‌سیدجوادی می‌نویسد «این کتاب در آن تاریخ ازلحاظِ محتوی نیز در ارتقای دستورنویسیِ زبانِ فارسی درجهٔ اول را احرازکرده‌است»، اما از مرورِ چکیدهٔ مطالبی که آورده‌اند مشخص است که کم‌و‌بیش برپایهٔ صرف‌و‌نحونویسی‌های مرسوم در زبانِ فارسی تألیف شده‌است. این اثر مشتمل بر «مقدمه»، چهارده «دستور» و «خاتمه» است. مطالبِ کتاب از «معنی پارسی» (مقدمه) و «اصطلاحِ پارسی»، «حروفِ تهجّی» و تفاوتِ «دال» با «ذال» آغاز می‌شود و به «چگونگیِ املا» (دستورِ چهاردهم) ختم می‌شود. در عنوانِ «خاتمه» نیز آمده: «بعضی از حکایات و عباراتِ موعظه و نصیحت و لطایفِ حکمت‌انگیزِ پارسی از مقدّمین است به‌نظم و به‌نثر».
از مرورِ همین فهرست روشن‌می‌شود که مطالبِ اثر از تازگیِ کتابِ میرزاحبیب بی‌بهره‌است.
نویسندهٔ ایرانیِ این اثر که بنابه‌گفتهٔ خود برای سیر و سیاحت به هندوستان سفرکرده بود، در بخشی از مقدمهٔ کتابش آورده:
«چون خاکسار [...] اهلِ آن مُلک را به زبانِ پارسی طالب و آشنا دیده بر خود لازم‌شمردم که رساله‌ای در قواعدِ زبانِ دری به‌جهتِ اربابِ درایت ازروی اصطلاح و استعمال و قواعدِ مقرّرهٔ مدوّنهٔ مضبوطِ پارسیانِ عذب‌البیان نگاشته و به‌یادگار بازگذارم [...] و این رساله را «دستورِ سخن» نام‌نهادیم» (دستورِ زبانِ فارسی در شبه‌قارهٔ هند، دکتر سیدکمالِ حاج‌سیدجوادی، نشرِ روزگار، ۱۳۸۰، صص ۶_۷۴).
البته دکتر حاج‌سیدجوادی به چندین اثرِ دیگر اشاره‌می‌کند که واژهٔ «دستور» در آن‌ها نیز آمده اما محتوایشان دربارهٔ فنّ انشاء و مقدّماتِ نویسندگی است:
۱_ دستور‌الإنشاء (از محمدفائقِ لکنهویی)
۲_ دستور‌الصّبیان (اثرِ نونده رلی)
۳_ دستور‌المکتوبات (مولف نامعلوم)
۴_ دستور‌المبتدی (از ابنِ نصیر)
ایشان احتمال‌می‌دهند سنجرِ قزوینی نامِ کتابش را بر اساسِ عنوانِ چنین آثاری برگزیده‌است. گفتنی است پیش‌از اثرِ سنجرِ قزوینی، غالباً به‌جای اصطلاحِ «دستور» از تعابیری هم‌چون «قوائد»، «قوانین»، «اصول» و ... برای توصیفِ صرف و نحو و ساختمانِ زبانٍ فارسی بهره‌گرفته‌می‌شد.
جالب آن‌که محمدفائق بنِ غلامحسینِ لکنهویی (درگذشته به ۱۲۴۱ ه. ق)، نویسندهٔ «دستور الإنشاء»، کتابی هم دربارهٔ دستورِ زبانِ فارسی دارد اما عنوانِ آن «مخزن‌الفوائد» است! (همان، ص ۱۷۷).
❇️ مطلب ارسالی از: کانال « از گذشته و اکنون»
@molavi_asar_o_afkar
@ferdosesokhan
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment