وندها درزبان فارسی
❇️ قسمت سوم
میانوند (بیناوند) همانند پیشوند و پسوند تكواژ غیرمستقلی است كه در ساخت واژه كاربرد دارد منتها در درون پایه هم قرار میگیرد. میانوند همانند پیشوند و پسوند بر دو گونه است: مختص (خاص) و
مشترك.
یكم. میانوند ( بیناوند) مختص (خاص) آنست كه فقط میانوند (بیناوند) قرار بگیرد. مانند "ا"، "اندر" و "وا".
الف. میانوند(بیناوند) "ا" كه مختص است. این میانوند، هم میان پایهای میآید كه از تكرار یك تكواژ درست شده، مانند: سراسر، پیاپی، لبالب، دورادور، پیشاپیش، بینابین، گیراگیر، پایاپای و هم میان دو واژهی متفاوت مانند سراپا، سراشیب، سرازیر، رستاخیز، بناگوش، كمابیش.
ب. میانوند( بیناوند ) "وا" كه میان پایههایی قرار میگیرد كه از تكرار یك تكواژ درست شده است. مانند رنگوارنگ، جورواجور، كشواكش.
(چنانكه گفتیم "وا" از نظر ساخت پیشوند هم هست اما چون از
نظر معنی "وا"ی میانوند با "وا"ی پیشوند فرق دارد، پس مشترك نیستند).
پ. میانوند( بیناوند) "اندر"، مانند نسلاندرنسل ، خماندرخم، خراباندرخراب، پیچاندرپیچ ، پشتاندرپشت.
("اندر" در گذشته حرفاضافه بوده است اما در فارسی امروز كاربرد ندارد و بهجای آن "در" به كار میرود).
دوم. میانوند (بیناوند ) مشترک:
آنست كه با حرفاضافه یا حرف ربط مشترک باشد. میانوند( بیناوند) های مشترك عبارتند از:
الف. میانوند (بیناوند) "به"، كه مشترك با حرفاضافه است، حرفاضافه مانند "به خانه رفتم"، میانوند( بیناوند ) مانند سربهسر ، لببهلب ، روبهرو ، رنگبهرنگ ، دربهدر، لنگهبهلنگه، لابهلا، شاخبهشاخ.
ب. میانوند( بیناوند) "تا"، كه هم میان دو تكواژ تكراری میآید هم غیرتكراری. تكراری مانند: سرتاسر. غیرتكراری مانند: سرتاپا، سرتاته. "تا" مشترك با حرفاضافه است. حرفاضافه مانند "تا اصفهان رفت "
("تا"ی حرف ربط معنیش متفاوت است: رفتم تا او را ببینم).
پ. میانوند ( بیناوند) "تو"، در واژههای خرتوخر ، شاختوشاخ. "تو" نیز مشترك با حرفاضافه است. مانند: "توی خانه كسی نبود"، "تو" اسم هم هست؛ مانند "تو" در "توی دیگ را شست".
ت. میانوند (بیناوند ) "در"، در واژههای پیچدرپیچ، خمدرخم، تودرتو.
ث. میانوند( بیناوند) "و" (o) كه مشترك با حرف ربط است. مانند: زدوخورد، دیدوبازدید، گفتوگو، پیچوتاب، چونوچرا، سردوگرم، گیرودار، تاختوتاز، داروندار، آمدوشد، رفتوآمد.
"و" (o) در صورت حروف ربط بودن: رفتم و (o) او را دیدم. سیب و (o) زردآلو چیدم.
تکواژ (o) در صورتی كه میانوند باشد، فقط بهصورت "o" تلفظ میشود. اما در صورت حرف ربط بودن، گونهی آزاد "va" دارد، مانند: رفتم و (va)او را دیدم.
ج. میانوند ( بیناوند) كسره كه مشترك با تكواژ اضافه است در تركیبهای اضافی مانند كتاب جغرافی و تركیبهای وصفی مانند كتاب خوب. كسره میانوند مانند: دستکم، تخممرغ، دمبخت، ضدانقلاب، دستخالی، سرحال. پیداست در صورتی كه این واژهها دارای كسره باشند ولی با دو تكیه تلفظ شوند، دیگر كسرهی میانوند (بیناوند) نیستند و كسره مضاف و اضافه هستند؛ مثلا "تخم مرغ" مضاف و مضافالیه و کسرهی (e) تکواژ اضافه است. اما در تحممرغ كسرهی میانوند ( بیناوند) است، زیرا واژهای ساخته است. به عبارت دیگر كسرهی میان دو واژه در صورتی میانوند(بیناوند) است كه واژهای بسازد و در این صورت فقط هجای پایانی تكیه خواهد داشت.
چ. میانوند( بیناوند) "یا"، كه ظاهرن فقط در واژهی "شیر یا خط" هست.
- دکتر تقی وحیدیان کامیار(استاددانشگاه مشهد)
منبع سایت آریا ادب
@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan