شهر اصفهان، اخلاق، آداب، رسوم، و استعداد ایرانیان

| ژان اوتر

ژان اوتر (۱۷۰۷-۱۷۴۹) نقّاش و مترجم فرانسوی بود که در عصر نادرشاه افشار به سفارت از سوی لویی پانزدهم راهی ایران شد. او ۹ سال در ایران به سر برد و از نقاط گوناگون آن بازدید کرد. سفرنامه‌ی او دربردارنده‌ی نکات مهمّی از اوضاع ایران، احوال شاه ایران و اخلاق و آداب مردمان آن است. در زیر بخشی از سفرنامه‌ی اوتر را می‌خوانیم:

چه در اسپاهان (اصفهان) و چه در جلفا که شهر کوچک ارمنی‌نشین کنار آن است، باغچه‌ها و باغ‌های بیشماری دیده می‌شود و تمام سبزیجات سال که در اروپا یافت می‌شود، از آنجاها به دست می‌آورند. گونه‌ای هلو در این شهر یافت می‌شود که بسیار درشت‌تر و لطیف‌تر و شیرین‌تر از جاهای دیگرست و نیز گونه‌های خربزه‌ی آن در زمان‌های متفاوت به دست می‌آیند که هرگاه یکی تمام شود، دیگری به بازار می‌آید به‌طوری‌که در تمام سال می‌توان به این میوه دست یافت. آخرین گونه‌ی آن وقتی رسیده و خوب خواهد شد که مدّتی در زمستان، در سقف خانه‌ها و انبارهای خشک و خنک آويزان نگهداشته شود. در اصفهان، برنج، گندم، جو، ذرّت، فراوان و ارزان است. در اینجا جو سیاه و یولاف هم می‌کارند.

در اصفهان پرندگان خوب و خوراکی فراوان است. در این شهر مرغان تخم‌گذار خیلی درشت‌تر و فربه‌تر از آنچه دیده بودم، پرورش می‌یابد. این مرغان گوشتشان سیاه‌رنگ است. در ایران شکار همگانی‌ست و متأسفانه مردم، در ازبین‌بردن پرندگان مفید، غمی به خود راه نمی‌دهند... در بخش‌های اطراف این شهر قرقاول دیده نمی‌شود، اما کبک فراوان است و گونه‌ای از آن بسیار درشت بوده و پرهای زیبایی دارد که در اروپا دیده نمی‌شود. کوهستان‌ها پر از گوزن شاخ‌پهن است. شیر یافت نمی‌شود، پلنگ فراوان است.

دکّان‌ها و دکّه‌های بازرگانان و صنعتگران اسپاهان، در بازار است. بازارها همان کوچه‌های سرپوشیده و تاقداری است که هر گنبد آن دریچه‌ای دارد که از آن نور به درون بازار می‌تابد. علاوه بر پارچه‌های ساده و زربفت و نخ نقره‌ای، گلابتون، سنگ‌های گرانبها، فیروزه، الماس، لعل، یاقوت زبرجد، زمرّد و غیره که بسیاری را هم از خارج می‌آورند در معرض فروش قرار می‌دهند.

انگلیسی‌ها و هلندی‌ها تجارتخانه دارند و برای ایران قماش و پارچه‌ی هندی، چینی، ادویّه، داروهای هندی و کالاهای دیگر وارد می‌کنند، این تجّار خارجی در گذشته بهره‌های بزرگی از فروش کالاها می‌بردند ولی اکنون به سبب فقر و بدبختی، که در اثر تهاجم به ایران روی داده، مانند گذشته نیست و مردم به‌زحمت خوراک روزانه‌ی خود را به دست می‌آورند.

در محلّه‌های اسپاهان، میدان‌های فروش اسب، غلّات و میوه‌جات درست کرده‌اند. میدان شاه بسیار زیبا و منظّم و بزرگ است و در هیچ کشوری در دنیا مانند آن را ندیده‌ام. عالی‌قاپو -کاخ شاهان- را در یک سمت آن با آجر ساخته‌اند، بسیار زیبا و بلند و با گنجایش است، چون از مدّت‌ها پیش کسی در آن سکونت نداشته، رو به خرابی رفته است. هیچ‌چیز و هیچ‌جا را زیباتر از تالار پذیرایی شاهان ندیدم. این تالار، هم‌کف ساختمان و خیلی بزرگ است. چند قطعه فرش زیبا و گلیم و چند پیکره‌ی نقّاشی‌شده که مطلوب ذوق و سلیقه‌ی اروپاییان است در آن باقی مانده که مراسم پذیرایی از فرستادگان کشورها را نشان می‌دهد. تا آنجاکه توانستم داوری کنم این نقّاشی‌ها یا کار هنرمندان اروپایی است و یا به پیروی از سبک آن‌ها کشیده شده است. برای رسیدن به تالار بزرگ، از ایران و یا از تالار دیگری که سقف آن وسیله‌ی چهل‌پایه‌ی چوبی که روی آن‌ها نقّاشی شده و آیینه‌کاری آن می‌درخشد، باید گذشت، ایرانیان این‌گونه هنرها را می‌پسندند.

در اسپاهان مساجد، کاروانسراها و حمّام‌های پاک وخوب، فراوان است. در کارخانه‌های مهمّات‌سازی اسلحه‌های خوب می‌سازند. شاهان گذشته، همیشه آرایش خانه‌ی خود را با کتابخانه‌ی سلطنتی که در خزانه‌های شاهی ایجاد می‌شد، حفظ می‌کردند. ضرّابخانه پیوسته سکّه می‌زند. چرم‌های اصفهان بسیار عالی است که بیشتر آن‌ها را از پوست خر، به دست می‌آورند، و از آن‌ها کفش می‌سازند.

ایرانیان از نظر فکر و اندیشه بسیار مستعدّند. به علوم و هنر، به‌طور کلّی تمام آنچه که توجّه آن‌ها را جلب کند به‌آسانی دست می‌یابند. مردمی با تربیّت و مجلس‌آرا و دوست‌یاب و معاشرتی هستند، با بیگانگان مؤدّبانه رفتار می‌کنند. غذاهای دلپذیر می‌پزند. بسیار خوش‌خوراکند. نوشیدنی‌های گوارا، و تجمّل را دوست دارند و در این باره هیچ کشوری به پای آن‌ها نمی‌رسد. دانش همگانی و به‌اصطلاح معلومات عمومی آن‌ها در سطح بالاست و به‌زحمت می‌توان آن‌ها را گول زد. به همین جهت دیده می‌شود یهودیان ترکیه خیلی ثروتمند هستند و کلیمی‌های ایران مسکین‌اند.


✅ @karkhone