سه فیلم، نان و کوچه، لباسی برای عروسی و تجربه، از کیارستمی که ندیده بودم. با دیدن این فیلم‌ها مدام یاد تجربه‌ی تماشای اثر «شیرین» می‌افتادم. نمی‌توانم بگویم کیارستمی کاری را ساخته است که برایش فکری نداشته، اما آن اثر و تجربه را با هیچ توجیه و توضیحی نتوانستم هضم کنم. نتوانستم به خودم بقبولانم که «شیرین» یک فیلم است.
بیشتر تجربه‌ای بود ضد بصری و به سمت گوش. گویا کیارستمی می‌خواست فیلمی نه برای چشم و دیدن که برای گوش و شنیدن بسازد. اما فیلمی برای گوش چطور ممکن است؟ کیارستمی در شیرین می‌‌خواست غیر ممکن را بسازد.
اما وقتی این سه فیلم را دیدم واقعا شگفت‌زده شدم. مثل همیشه که از شخصیت و کار کیارستمی شگفت زده شده‌ام. در هر سه‌شان چشم است که روایت را می‌خواند و قصه برای چشم تعریف می‌شود. دیالوگ در حد محو نقش دارد به‌جز در لباس عروسی آن‌هم خیلی کم. زبان و سخن به سمت سکوت میل می‌کنند و تصاویر از قاب برای چشم تعریف می‌کنند. چشم است که قصه را در می‌یابد.
در جهان فارسی که قرن‌ها گوش سهم اول را داشته و زبان مسند نخست را، گفتن قصه برای چشم آن‌هم این‌طور علیه سخن امری شگفت است. آن‌گاه تصویر را تبدیل کردن به موسیقی به ریتم و تلاشی خودآگاه و ناخودآگاه داشتن برای مستحیل کردن قالب‌های هنری درهم شعر در سینما و سینما در شعر.
من نان و کوچه را یک رباعی می‌بینم و دو فیلم دیگر را دو غزل.
افلاک که جز غم نفزایند دگر
ننهند بجا تا نربایند دگر
ناآمدگان اگر بدانند که ما
از دهر چه می‌کشیم نایند دگر (خیام)
قصه‌ی فیلم: کودکی نان گرفته است شادان و بازیکنان به سمت خانه می‌رود. در راه با سگی مواجه می‌شود و می‌ترسد. می‌ایستد تا کسی بیاید و در کنار او از کوچه بگذرد. عاقبت پیرمردی که از قضا گوش سنگینی هم دارد از راه می‌رسد کودک در کنار او به راه می‌افتد اما کمی مانده به سگ پیرمرد در کوچه‌ای دیگر می‌پیچد کودک تلاش می‌کند بر ترسش غلبه کند و بگذرد، سگ خیز برمی‌دارد و پارس می‌کند. کودک تکه نانی می‌دهد و باقی راه را با سگ در کنار هم و دوستانه تا مقصد طی می‌کنند. مادر در را باز می‌کند کودک وارد می‌شود و در به روی سگ بسته می‌شود. سگ جلو در خانه می‌نشیند و کودک دیگری از راه می‌رسد.
ناآمدگان اگر بدانند که ما
از دهر چه می‌کشیم نایند دگر
اما این فهم هم‌ارز فیلم با این رباعی و جهان رباعی است. فهمی دیگرگونه نیز ممکن است. نه مگر در جهان ایرانی سگ و انسان حقوقی برابر داشته‌اند و سگ نماد وفاداری و راهنمایی و شفابخشی بوده است. این سگ است که درگذشتگان را از این جهان به آن جهان رهنمون می‌شود. یعنی انسان با همراهی سگ راه رسیدن به آن جهان را طی می‌کرده است. سگ با کمک خروس ارواح پلید و شب را می‌تاراند. و نگهبان پل چینوت است تا ارواح خبیث از آن نگذرند. هم به زمان مرگ بادی رسم‌ سگ‌دید را به جا می‌آوردند.
این که کودکی برای عبور از کودکان ایرانی سگ‌بند در مواجه با راهنمایش می‌ترسد و عاقبت با کسی همرا می‌شود که گوش شنیدن ندارد و راه دوستی و همراهی با راهنمایش را پیدا می کند خود بسیار قابل تامل است.
اکنون که او به سلامت با راهنمایی سگ از جهان ترس به جهان امن و امانش می‌گذرد، می‌شود سرودی خسروانی سر داد:
تا راه قلندری نپویی نشود
رخساره به خون دل نشویی نشود
سودا چه پزی تا که چو دل‌سوختگان
آزاد به ترک خود نگویی نشود (خیام)
کاری که کیارستمی در این فیلم کوتاه می‌کند نوشتن یک رباعی خیامی‌ست، رباعی خیامی به معنایی که داریوش شایگان تعریف کرده است، با زبانی دیگر. زنده کردن سنتی در ساحت زبانی دیگر. مضاف بر اینکه او جهان سگ‌بند ایرانی را به ظریف‌ترین شکل ممکن باز می‌سازد.

Comments

Be the first to add a comment