سقوط قدرت خرید با بانک ملی
| محمد ایمانی
ایران به لحاظ منابع طبیعی جزو کشورهای فقیر محسوب می‌شد و تا پیش از اکتشاف نفت ذخیره بسیار اندکی از فلزات گرانبها حتی در مقایسه با روسیه، عثمانی و هند داشت. به همین دلیل چاپ نخستین اسکناس‌ها در عهد ناصری بیشتر به پشتوانه نقره و کمتر به پشتوانه طلا صورت می‌گرفت. انقلابیون ایران پس از ترور ناصرالدّین‌شاه در ابتدای قرن بیستم موفق شدند نظام سلطنتی را در ایران ساقط کنند و به تقلید از فرانسه و ترکیه دولت ملّی به ریاست رضاخان بسازند. یکی از برنامه‌های پروژه دولت-ملّت‌سازی تبدیل بانک شاهنشاهی به بانک ملّی و چاپ پول فیات یا بدون‌پشتوانه به دستور رضاخان بود. در اینجا به صورت فشرده قدرت خرید پول ایران را در دورهٔ سلطنت ناصری و ریاست پهلویِ اوّل مقایسه خواهیم کرد.
میانگین درآمد ماهیانهٔ یک کارگر سادهٔ ایرانی در عهد ناصری ۴۰ قران (۴ تومان) بود. میانگین درآمد ماهیانهٔ یک کارگر سادهٔ انگلیسی در عهد ویکتوریایی ۴۰ سُورن (معادل۴۰ تومان) بود. میانگین درآمد ماهیانهٔ یک کارگر سادهٔ فرانسوی در همین دوره ۱۵۰ فرانک (معادل ۱۳ تومان) بود. یک کارگر سادهٔ انگلیسی در عهد ویکتوریایی با حقوق یک ماهش می‌توانسته ۱۰ کیلو گوشت بخرد. یک کارگر سادهٔ ایرانی در عهد ناصری با حقوق یک ماهش می‌توانسته ۱۶۰ کیلو گوشت گوسفند بخرد. گوبینو می‌نویسد هزینهٔ زندگی یک خانوادهٔ ۴ نفری ایرانی در پایتخت که گرانتر از بقیه نقاط ایران بود روزی نیم قران(ماهی ۱۵ قران) بوده است و نویسنده‌ای دیگر نتیجه می‌گیرد کارگر ایرانی از کارگر فرانسوی ثروتمندتر بوده است زیرا اگر چه درآمد کارگر فرانسوی بر اساس ارزش پولی که مبادله میشده سه برابر درآمد کارگر ایرانی است، اما هزینه‌های زندگی‌اش بسیار بالاتر است. گوبینو در سه سال در آسیا از ارزانی هزینه‌های زندگی نتیجه می‌گیرد که در ایران نیمهٔ قرن نوزدهم -عهد ناصری- «نه نفرت طبقاتی وجود دارد نه طغیان فقرا علیه ثروتمندان.»
پس از به قدرت رسیدن رضاخان قیمت یک کیلو گوشت گوسفند به بیش از ۲ قران رسید و به همین نسبت و بعضاً بیشتر قیمت کالاهای اساسی گران شد. سه کیلو گندم که در عهد ناصری ۲۵ دینار (یک چهارم یک قران) بود، در دورهٔ پهلوی اول به ۲ قران (۸ برابر) افزایش یافت. این در حالی بود که درآمد کارگران در مقایسه با عهد ناصری (۴ تومان) تنها حدود چهار برابر (۱۵ تومان) افرایش یافته بود، به عبارتی دیگر، کارگر ایرانی در دورهٔ پهلویِ اول برای تهیهٔ همان اقلام ضروری روزانه که در عهد ناصری با نصف یک قران یعنی یک‌سوم مزد روزانه‌اش تهیه می‌کرد در دورهٔ پهلوی اول باید ۱۰ قران (ریال) معادل دستمزد دو روزش را پرداخت می‌کرد، یعنی قدرت خریدش در مجموع یک پنجم کاهش پیدا کرده بود. این همه در حالی بود که رضاخان در زمان به قدرت رسیدن یک میلیون پأوند معادل پنج میلیون دلار از معوقات درآمد نفتی ایران از انگلستان دریافت کرده بود، اموال منقول و غیرمنقول هنگفتی را در سرتاسر کشور مصادره و تصرّف کرده بود و دولت او درآمد سالیانهٔ منظم نفتی داشت. البته در این میان باید فاکتورهای دیگر را نیز لحاظ کرد، برای مثال از طرفی افزایش جمعیت ایران که تقاضای کالا را افزایش داده بود و از طرف دیگر پیشرفت‌های تکنولوژیک و سهولت کشاورزی و دامداری جدید و البته تجارت که تولید و عرضهٔ کالاهای اساسی در بازار را افزایش داده بود. البته سقوط ارزش و قدرت خرید پول ایران تنها معلول تاسیس بانک ملّی و ایجاد سیستم پولی دولتی/اجباری نبود، بلکه به قدرت رسیدن رضاخان منجر به بزرگ شدن دولت شد. دستگاه کوچک سلطنت ناصری نهایتاً چند صد نفر در استخدام داشت، چند دهه بعد اما پهلویِ اوّل یک دولت بزرگ با چند ده هزار کارمند دولتی ایجاد کرد که در دولت پهلوی دوم به چند صد هزار رسید.
برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به:
اقتصاد کوچه، پورشافعی
سه سال در آسیا، گوبینو
Wages in the United Kingdom in the 19th Century, Bowley
A History of the Cost of Living, Burnett
✅ @karkhone
| محمد ایمانی
ایران به لحاظ منابع طبیعی جزو کشورهای فقیر محسوب می‌شد و تا پیش از اکتشاف نفت ذخیره بسیار اندکی از فلزات گرانبها حتی در مقایسه با روسیه، عثمانی و هند داشت. به همین دلیل چاپ نخستین اسکناس‌ها در عهد ناصری بیشتر به پشتوانه نقره و کمتر به پشتوانه طلا صورت می‌گرفت. انقلابیون ایران پس از ترور ناصرالدّین‌شاه در ابتدای قرن بیستم موفق شدند نظام سلطنتی را در ایران ساقط کنند و به تقلید از فرانسه و ترکیه دولت ملّی به ریاست رضاخان بسازند. یکی از برنامه‌های پروژه دولت-ملّت‌سازی تبدیل بانک شاهنشاهی به بانک ملّی و چاپ پول فیات یا بدون‌پشتوانه به دستور رضاخان بود. در اینجا به صورت فشرده قدرت خرید پول ایران را در دورهٔ سلطنت ناصری و ریاست پهلویِ اوّل مقایسه خواهیم کرد.
میانگین درآمد ماهیانهٔ یک کارگر سادهٔ ایرانی در عهد ناصری ۴۰ قران (۴ تومان) بود. میانگین درآمد ماهیانهٔ یک کارگر سادهٔ انگلیسی در عهد ویکتوریایی ۴۰ سُورن (معادل۴۰ تومان) بود. میانگین درآمد ماهیانهٔ یک کارگر سادهٔ فرانسوی در همین دوره ۱۵۰ فرانک (معادل ۱۳ تومان) بود. یک کارگر سادهٔ انگلیسی در عهد ویکتوریایی با حقوق یک ماهش می‌توانسته ۱۰ کیلو گوشت بخرد. یک کارگر سادهٔ ایرانی در عهد ناصری با حقوق یک ماهش می‌توانسته ۱۶۰ کیلو گوشت گوسفند بخرد. گوبینو می‌نویسد هزینهٔ زندگی یک خانوادهٔ ۴ نفری ایرانی در پایتخت که گرانتر از بقیه نقاط ایران بود روزی نیم قران(ماهی ۱۵ قران) بوده است و نویسنده‌ای دیگر نتیجه می‌گیرد کارگر ایرانی از کارگر فرانسوی ثروتمندتر بوده است زیرا اگر چه درآمد کارگر فرانسوی بر اساس ارزش پولی که مبادله میشده سه برابر درآمد کارگر ایرانی است، اما هزینه‌های زندگی‌اش بسیار بالاتر است. گوبینو در سه سال در آسیا از ارزانی هزینه‌های زندگی نتیجه می‌گیرد که در ایران نیمهٔ قرن نوزدهم -عهد ناصری- «نه نفرت طبقاتی وجود دارد نه طغیان فقرا علیه ثروتمندان.»
پس از به قدرت رسیدن رضاخان قیمت یک کیلو گوشت گوسفند به بیش از ۲ قران رسید و به همین نسبت و بعضاً بیشتر قیمت کالاهای اساسی گران شد. سه کیلو گندم که در عهد ناصری ۲۵ دینار (یک چهارم یک قران) بود، در دورهٔ پهلوی اول به ۲ قران (۸ برابر) افزایش یافت. این در حالی بود که درآمد کارگران در مقایسه با عهد ناصری (۴ تومان) تنها حدود چهار برابر (۱۵ تومان) افرایش یافته بود، به عبارتی دیگر، کارگر ایرانی در دورهٔ پهلویِ اول برای تهیهٔ همان اقلام ضروری روزانه که در عهد ناصری با نصف یک قران یعنی یک‌سوم مزد روزانه‌اش تهیه می‌کرد در دورهٔ پهلوی اول باید ۱۰ قران (ریال) معادل دستمزد دو روزش را پرداخت می‌کرد، یعنی قدرت خریدش در مجموع یک پنجم کاهش پیدا کرده بود. این همه در حالی بود که رضاخان در زمان به قدرت رسیدن یک میلیون پأوند معادل پنج میلیون دلار از معوقات درآمد نفتی ایران از انگلستان دریافت کرده بود، اموال منقول و غیرمنقول هنگفتی را در سرتاسر کشور مصادره و تصرّف کرده بود و دولت او درآمد سالیانهٔ منظم نفتی داشت. البته در این میان باید فاکتورهای دیگر را نیز لحاظ کرد، برای مثال از طرفی افزایش جمعیت ایران که تقاضای کالا را افزایش داده بود و از طرف دیگر پیشرفت‌های تکنولوژیک و سهولت کشاورزی و دامداری جدید و البته تجارت که تولید و عرضهٔ کالاهای اساسی در بازار را افزایش داده بود. البته سقوط ارزش و قدرت خرید پول ایران تنها معلول تاسیس بانک ملّی و ایجاد سیستم پولی دولتی/اجباری نبود، بلکه به قدرت رسیدن رضاخان منجر به بزرگ شدن دولت شد. دستگاه کوچک سلطنت ناصری نهایتاً چند صد نفر در استخدام داشت، چند دهه بعد اما پهلویِ اوّل یک دولت بزرگ با چند ده هزار کارمند دولتی ایجاد کرد که در دولت پهلوی دوم به چند صد هزار رسید.
برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به:
اقتصاد کوچه، پورشافعی
سه سال در آسیا، گوبینو
Wages in the United Kingdom in the 19th Century, Bowley
A History of the Cost of Living, Burnett
✅ @karkhone
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment