🔹«قدسی تقدس‌زدایی‌شده» و «مستضعفین بی‌رسانه»: در نسبت اخلاق و مناسک در محرم کرونایی 🔹
(برای اهالی روستای ابوالفضل، «مستضعفین بی‌رسانه» که محرم امسال را باید به نام آنها نوشت)
✍️ آرمان ذاکری
🔻
«قدسی تقدس‌زدایی شده» شرح موقعیت دین در جامعه امروز ایران است. قدسی‌ای که هست، ای بسا پر و شور و پر رونق، اما حریم و حرمت ندارد و بازدارنده نیست. قدسی‌ای که بر حسین می‌گرید اما نسبتی با «ظلمی» که بر اهالی روستای «ابوالفضل» می‌رود ندارد، شیعیان را از اقدام برای تخریب خانه‌های مستضعفین باز نمی‌دارد و در خدمت «به تمامیت رساندن مکارم اخلاق» نیست. قدسی تقدس‌زدایی شده شرح گسست دین و اخلاق در جامعه امروز ایران است؛ شرح جدایی هدف بعثت از نتایج آن؛ شرح قدسی‌ای که صدای «مستضعفین بی‌رسانه» نیست؛ شرح مناسکی که هست، اما حیات اجتماعی را اخلاقی نمی‌کند.
🔻
گفته‌اند عزاداری‌ها هویت و رسانه شیعه‌اند. در دهه گذشته زیارت و عزاداری در جامعه ایران گسترش یافته است، به گونه‌ای که جامعه‌شناسان دین از «احیاء دین عامه»(سارا شریعتی، 1396) و «فربهی مناسکی»(محسن حسام مظاهری، 1398) سخن گفته‌اند. جامعه‌شناسان دین اشاره کرده‌اند که مناسک عزاداری محرم، «رسانه شیعه» و از مهم‌ترین مناسک هویت‌بخش در جامعه شیعی است.(محسن حسام مظاهری، 1388؛ جبار رحمانی، 1395) به همین دلیل برای مطالعه اجتماعی تحول دین، نباید فقط با آموزه‌های فقهی شروع کرد، بلکه باید به تاریخ اجتماعی دین هم رجوع کنیم. مطابق آموزه‌های فقهی، عزاداری و زیارت فقط دو عمل مستحب‌اند، اما تاریخ اجتماعی و مقدساتی که در این تاریخ -در دین زیسته مردم- تکوین پیدا کرده است نشان می‌دهد، اهمیت عزاداری و زیارت از بسیاری واجبات دینی بیشتر بوده است. آموزه‌های کلامی شیعه در باب «امامت» چنین اهمیتی را تایید می‌کند. اهمیت عزاداری‌ها به کنار؛ باید پرسید عزاداری‌ها هویت و رسانه کدام شیعه‌اند؟
🔻
جامعه شیعه مفتون رشد عزاداری‌هاست. در چند سال گذشته بخش بزرگی از جامعه شیعه، از حضور پر جمعیت زائران در راهپیمایی اربعین و گسترش عزاداری‌ها چنان به شوق آمد که بدون توجه به تفکیک‌های مهمی چون «تشیع ایرانی» و «تشیع عراقی» -و با بی‌اعتنایی به منطق اجتماعی متفاوت تحول هر یک از آنها- قدرت‌نمایی دین در عرصه عمومی را جشن گرفت. شکست نظریه‌هایی که از افول اقتدار اجتماعی دین سخن می‌گفتند اعلام شد. شکوه اربعین با اقتدار تشیع یکی انگاشته شد. تشیع سیاسی، تشیع سنتی و تشیع عامه‌پسند همگی چنین اقتداری را جشن گرفتند. پرسش از اخلاق در نسبت با مناسکِ روز به روز فربه‌شونده به حاشیه رفت. صورتِ دین، غایتش را پوشاند.
🔻
بیماری کرونا نتوانست در عزاداری شیعیان خللی جدی ایجاد کند. به رغم شرایط کرونایی مناسک مذهبی با انواع و اقسام ابتکارهای جدید در حال انجام است. از عزاداری‌های مجازی گرفته تا مداحان کوچه‌گرد و روضه‌های ماشینی و ... جامعه شیعه، همه همت خود را مصروف برگزاری هر چه باشکوه‌تر محرم امسال کرده است. محرم امسال نیز از حیث شور فرقی با سالهای گذشته ندارد. هیئت‌های سنتی، سیاسی و عامه‌پسند(مدرن-سبک جدید) با وجود همه اختلافاتشان در این شورآفرینی سهیم‌اند. شیعه و محرم ناگسستنی‌اند. مسئله اصلی نسبت محرم و کرونا نیست. نسبت محرم و اخلاق است.
🔻
مستضعفین، رسانه ندارند. عزاداری‌ها بر خلاف آنچه محسن حسام مظاهری گفته است، لااقل این روزها «رسانه شیعه» نیستند. در شرایطی که بحران اقتصادی بخش بزرگی از جامعه را به استضعاف کشانده است، اغلب عزاداری‌ها نسبت محتوایی با بحران اقتصادی نیافته‌اند. آنها شاید رسانه اقشار یا طبقات خاصی از شیعیان باشند، شاید حتی پناه بی‌پناهان باشند، اما صدای مستضعفین جامعه نیستند. نه فقط رسانه مستضعفین جامعه نیستند که رسانه مستضعفین شیعه هم نیستند. شاید حتی صدادار شدن آنها را به تاخیر بیندازند. آنها حتی به ما نمی‌گویند چرا شیعه در تاریخ مظلوم شد؟ مطالعه نسبت عزاداری‌ها و نظام‌ها و گفتارهای قدرت، در دوره‌های مختلف می‌تواند نشان دهد عزاداری‌ها در هر زمان رسانه کدام گروه و طبقه از شیعیان بوده‌اند؟ محسن حسام مظاهری چرخش‌های صورت‌گرفته در گفتارهای عزاداری در دوره معاصر را به خوبی مطالعه کرده است، اما در نهایت با برساخت کلیتی به نام «شیعه» که گویی همه اشکال عزاداری، درون آن کلیت‌اند و هیچ شیعه‌ای از آن کلیت بیرون نیست، از تعمیق پرسش «عزاداری رسانه کدام تشیع؟» بازمانده است. او منطقِ طردکنندهِ درون‌شیعیِ نظام‌های گفتاری حاکم بر اشکال مختلف عزاداری‌ها را دست کم گرفته است. از این حیث مطالعه جامعه‌شناسانه نسبت مناسک، گروه‌های اجتماعی و نظام‌های قدرت در دوره‌های مختلف تاریخی را می‌توان در ابتدای راه خود دانست.
متن کامل 👇
yun.ir/1sz8db
1399/6/9
@mohsenhesammazaheri
(برای اهالی روستای ابوالفضل، «مستضعفین بی‌رسانه» که محرم امسال را باید به نام آنها نوشت)
✍️ آرمان ذاکری
🔻
«قدسی تقدس‌زدایی شده» شرح موقعیت دین در جامعه امروز ایران است. قدسی‌ای که هست، ای بسا پر و شور و پر رونق، اما حریم و حرمت ندارد و بازدارنده نیست. قدسی‌ای که بر حسین می‌گرید اما نسبتی با «ظلمی» که بر اهالی روستای «ابوالفضل» می‌رود ندارد، شیعیان را از اقدام برای تخریب خانه‌های مستضعفین باز نمی‌دارد و در خدمت «به تمامیت رساندن مکارم اخلاق» نیست. قدسی تقدس‌زدایی شده شرح گسست دین و اخلاق در جامعه امروز ایران است؛ شرح جدایی هدف بعثت از نتایج آن؛ شرح قدسی‌ای که صدای «مستضعفین بی‌رسانه» نیست؛ شرح مناسکی که هست، اما حیات اجتماعی را اخلاقی نمی‌کند.
🔻
گفته‌اند عزاداری‌ها هویت و رسانه شیعه‌اند. در دهه گذشته زیارت و عزاداری در جامعه ایران گسترش یافته است، به گونه‌ای که جامعه‌شناسان دین از «احیاء دین عامه»(سارا شریعتی، 1396) و «فربهی مناسکی»(محسن حسام مظاهری، 1398) سخن گفته‌اند. جامعه‌شناسان دین اشاره کرده‌اند که مناسک عزاداری محرم، «رسانه شیعه» و از مهم‌ترین مناسک هویت‌بخش در جامعه شیعی است.(محسن حسام مظاهری، 1388؛ جبار رحمانی، 1395) به همین دلیل برای مطالعه اجتماعی تحول دین، نباید فقط با آموزه‌های فقهی شروع کرد، بلکه باید به تاریخ اجتماعی دین هم رجوع کنیم. مطابق آموزه‌های فقهی، عزاداری و زیارت فقط دو عمل مستحب‌اند، اما تاریخ اجتماعی و مقدساتی که در این تاریخ -در دین زیسته مردم- تکوین پیدا کرده است نشان می‌دهد، اهمیت عزاداری و زیارت از بسیاری واجبات دینی بیشتر بوده است. آموزه‌های کلامی شیعه در باب «امامت» چنین اهمیتی را تایید می‌کند. اهمیت عزاداری‌ها به کنار؛ باید پرسید عزاداری‌ها هویت و رسانه کدام شیعه‌اند؟
🔻
جامعه شیعه مفتون رشد عزاداری‌هاست. در چند سال گذشته بخش بزرگی از جامعه شیعه، از حضور پر جمعیت زائران در راهپیمایی اربعین و گسترش عزاداری‌ها چنان به شوق آمد که بدون توجه به تفکیک‌های مهمی چون «تشیع ایرانی» و «تشیع عراقی» -و با بی‌اعتنایی به منطق اجتماعی متفاوت تحول هر یک از آنها- قدرت‌نمایی دین در عرصه عمومی را جشن گرفت. شکست نظریه‌هایی که از افول اقتدار اجتماعی دین سخن می‌گفتند اعلام شد. شکوه اربعین با اقتدار تشیع یکی انگاشته شد. تشیع سیاسی، تشیع سنتی و تشیع عامه‌پسند همگی چنین اقتداری را جشن گرفتند. پرسش از اخلاق در نسبت با مناسکِ روز به روز فربه‌شونده به حاشیه رفت. صورتِ دین، غایتش را پوشاند.
🔻
بیماری کرونا نتوانست در عزاداری شیعیان خللی جدی ایجاد کند. به رغم شرایط کرونایی مناسک مذهبی با انواع و اقسام ابتکارهای جدید در حال انجام است. از عزاداری‌های مجازی گرفته تا مداحان کوچه‌گرد و روضه‌های ماشینی و ... جامعه شیعه، همه همت خود را مصروف برگزاری هر چه باشکوه‌تر محرم امسال کرده است. محرم امسال نیز از حیث شور فرقی با سالهای گذشته ندارد. هیئت‌های سنتی، سیاسی و عامه‌پسند(مدرن-سبک جدید) با وجود همه اختلافاتشان در این شورآفرینی سهیم‌اند. شیعه و محرم ناگسستنی‌اند. مسئله اصلی نسبت محرم و کرونا نیست. نسبت محرم و اخلاق است.
🔻
مستضعفین، رسانه ندارند. عزاداری‌ها بر خلاف آنچه محسن حسام مظاهری گفته است، لااقل این روزها «رسانه شیعه» نیستند. در شرایطی که بحران اقتصادی بخش بزرگی از جامعه را به استضعاف کشانده است، اغلب عزاداری‌ها نسبت محتوایی با بحران اقتصادی نیافته‌اند. آنها شاید رسانه اقشار یا طبقات خاصی از شیعیان باشند، شاید حتی پناه بی‌پناهان باشند، اما صدای مستضعفین جامعه نیستند. نه فقط رسانه مستضعفین جامعه نیستند که رسانه مستضعفین شیعه هم نیستند. شاید حتی صدادار شدن آنها را به تاخیر بیندازند. آنها حتی به ما نمی‌گویند چرا شیعه در تاریخ مظلوم شد؟ مطالعه نسبت عزاداری‌ها و نظام‌ها و گفتارهای قدرت، در دوره‌های مختلف می‌تواند نشان دهد عزاداری‌ها در هر زمان رسانه کدام گروه و طبقه از شیعیان بوده‌اند؟ محسن حسام مظاهری چرخش‌های صورت‌گرفته در گفتارهای عزاداری در دوره معاصر را به خوبی مطالعه کرده است، اما در نهایت با برساخت کلیتی به نام «شیعه» که گویی همه اشکال عزاداری، درون آن کلیت‌اند و هیچ شیعه‌ای از آن کلیت بیرون نیست، از تعمیق پرسش «عزاداری رسانه کدام تشیع؟» بازمانده است. او منطقِ طردکنندهِ درون‌شیعیِ نظام‌های گفتاری حاکم بر اشکال مختلف عزاداری‌ها را دست کم گرفته است. از این حیث مطالعه جامعه‌شناسانه نسبت مناسک، گروه‌های اجتماعی و نظام‌های قدرت در دوره‌های مختلف تاریخی را می‌توان در ابتدای راه خود دانست.
متن کامل 👇
yun.ir/1sz8db
1399/6/9
@mohsenhesammazaheri
Comments
Be the first to add a comment
Log in to comment