سخنی جِدّی در باره ی واژه ی «تَمَرگیدن»
یکی از همکاران از بنده پرسید: آیا برای واژه ی فرانسوی «قرنطینه» معادل فارسی ساخته شده است.
پاسخ بنده:
سلام بر شما. گمان نکنم تاکنون معادل فارسی برای آن پیشنهاد شده باشد. اما برای شوخی بدنیست بگویم که یک نفر چنین گفته است:
از این پس به جای واژهی هَشَلهَفت بیگانهی *قرنطینه* به پاسداشت زبان شیرین مَلَس فارسی، از واژهی *تَمَرگینه* استفاده می کنیم!
واژه ی «تَمَرگیدن» به معنای: نشستن و خوابیدن است که با اجبار و توهین همراه باشد. دهخدا در فرهنگ خود، چنین آورده است:
تمرگیدن. [ ت َ م َ دَ ] (مص ) کلمه ٔ اهریمنی نشستن. خُفتن. و آن نفرین گونه ای است در تَداولِ زنان. بِتَمَرگ ، بنشین بطور نفرین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
چمنِ بی گُل و برگم، شده پیرامُنِ اَرگم
من در او چون بِتَمَرگم؟
اشکِ مانندِ تگرگم، نِگَر ای ابرِ مُطیرم!
بر رخِ همچو زَریرم.
(شوریده ی شیرازی)
از نمونه کاربُردِ «شوریده شیرازی» (1274-1345هجری قمری) که درسال1305شمسی یعنی 95سال پیش درگذشته است، می توان دریافت که این واژه در دوران قاجار رواج یافته است. پیش از شعر شوریده، گویا در هیچ اثر ادبی دیگری به کار نرفته است.
«ویلیام بیمن» در کتاب «زبان منزلت و قدرت در ایران» مینویسد معنای آن احتمالاً در گذشته «درخاکغلتیدن» بوده است.
(بیمن، ویلیام. (۱۳۸۱). زبان، منزلت و قدرت در ایران. ترجمۀ رضا مقدمکیا. تهران: نشر نی.)
بنده نمی دانم «درخاک غلتیدن» از کدام بخش واژه بر می آید. «تَمَرگیدن» مصدر ساختگی یا به قول دستورنویسان«مصدر جَعلی» است که به صورت فعل امر«بِتَمَرگ» و در ساختار فعل مانند«تمرگیدم» به کار رفته است. نمی دانیم آیا واژه تمرگیدن اصلا فارسی است یا ترکی. کاش روسی می دانستم و می گفتم احتمال دارد واژه«تمرگیدن» روسی باشد. اما این فقط یک حدس است. می دانیم کلمه های روسی زیادی ماند: قوری، استکان، نعلبکی، سماور و....در دوره ی قاجار وارد زبان فارسی شد. به هرحال بنده حدس خود را در این جا می نویسم تا دوستان دیگر آن را اثبات یا ابطال کنند.
#احمد_عزتی_پرور
@ezzatiparvar@molavi_asar_o_afkar@ferdosesokhan